Monday, 21 November 2016

योशीची मेजवानी

खूप जुन्या काळातली गोष्ट.
येडो नावाच्या शहरात एक पंखेवाला रहायचा. योशी त्याचे नाव. त्याचा शेजारी होता साबु. साबु त्या शहरात त्याच्या खरपूस भाजलेल्या स्वादिष्ट अशा ईल माशांसाठी प्रसिद्ध होता. त्याच्या घराभोवती नेहमीच मासे भाजल्याचा सुवास दरवळत रहायचा. पण त्या मानाने ग्राहक मात्र फार कमी येत. त्याची कोळशाची शेगडी असलेली छोटी जागा यायला-जायला जरा अडचणीचीच होती म्हणा ना.
योशीला भाजलेला ईल फार फार आवडायचा. साबुच्या घरातून येणार्‍या वासाने तर त्याची भूक अजूनच चाळवायची. पण ते मासे विकत घेण्यासाठी पैसे खर्च करण्याची मात्र त्याची तयारी नव्हती. रोज तो साबुला ईल पागून आणताना, ग्राहकांसाठी भाजताना, शिजवताना बघायचा. सगळे मासे काही संपायचे नाहीत. मग रोज संध्याकाळी उरलेले मासे साबु एकटाच खात बसलेला योशीला दिसायचं.
"ईल भाजणाराने उरलेले मासे शेजार्‍यासोबत वाटून तरी खावेत!" योशी बडबडायचा.
"पंखेवाल्याने शेजार्‍याकडून कधीतरी ते 'विकत'ही घ्यावेत"! तिकडून साबु ओरडायचा.
योशीला मात्र आपल्या तिजोरीतील नाण्यांचा खणखणाट जास्त प्रिय होता. ईल विकत घेण्यासाठी ते खर्च करण्याची त्याचे मुळीच इच्छा नव्हती. त्या ऐवजी तो रोज साधा भात खाऊन ईलच्या वासावर समाधान मानत असे. न्याहारी करताना ईलचा सुगंध, जेवताना ईलचा सुगंध तो श्वासात भरभरून घेत असे. चवीवर खर्च करायचे पैसे सुगंधावर समाधान मानून वाचवत असे.
एक दिवस योशी साबुला म्हणाला,"बरं झालं बाबा, तू फक्त ईलच भाजतोस ते. 'सामा'सारखे दुर्गंधी येणारे मासे भाजले असतेस तर काही खरं नव्हतं! या ईलचा काय सुरेख घमघमाट येतो म्हणून सांगू !!!!"
"तू कधी विकत घेतलेस माझे मासे?" साबु कपाळावर आठ्या पाडत म्हणाला.
"कधीच नाही," योशी उत्तरला. "तुझ्या माशांच्या सुगंधानेच माझे मन तृप्त होते. त्यामुळे मी रोज साधा भातच खातो. आणि माझी तिजोरीही त्यामुळे फुगत राहाते!" "तुझ्या ईलमुळे प्रत्येक जेवणात मी जास्त श्रीमंत होतोय!"
साबु खूप चिडला. म्हणाला, "योशी, तुझ्यामुळेच मी गरीब होतोय. वास घेतलेल्या ईलचे जर तू पैसे दिले असतेस तर मलापण श्रीमंत होता आलं असतं." रागारागाने त्याने एक बिलच तयार केले. ते योशीकडे फेकून तो म्हणाला, "शेजार्‍या, माझ्या ईल माशांच्या सुगंधाचे तू मला एवढे पैसे देणं लागतोस!"
"खरं आहे तुझं" योशी म्हणाला. "मी माझी पैशांची पेटी आणतो हं".
असे म्हणून तो पेटी घेऊन आला. अतिशय काळजीपूर्वक ती पेटी समोर ठेवून त्याने त्यातली सोन्यारुप्याची नाणी मोजून काढली.
"ही बघ तू सांगत असलेली रक्कम!" असे म्हणून ते पैसे साबुला न देता पेटीत टाकत योशीने पेटी हलवली. नाण्यांचा "छन छन छन" आवाज आला. त्याने पेटी अजून हलवली. नाणी वाजू लागली. त्या नादावर योशी साबुच्या मासे भाजण्याच्या शेगडीभोवती गिरक्या घेत नाचू लागला. ते पाहून लोक जमा झाले. योशीच्या नाचण्याला प्रोत्साहन देऊ लागले. योशी अजून नाचू लागला.
"थांबा!" साबु मोठ्याने ओरडला. "मला माझे पैसे हवेत. दे मुकाट्याने!"
आपल्या हातातला पंखा हळूच बिलाला लावत गोड आवाजात योशी म्हणाला, "मित्रा, ते तर तुला मिळालेत. आपली आता बरोबरी झाली. तू मला वास घेण्याचे पैसे लावलेस, मी तुला आवाज ऐकवून ते दिले!"
साबु रागाने लाल झाला. "याची किंमत तुला मोजावी लागेल, योशी!" असे ओरडत तो निघून गेला.
दुसर्‍या दिवशी सकाळी अचानक सर्वत्र पसरलेल्या दुर्गंधीने योशी हैराण झाला. घराबाहेर येऊन पहातो तो जास्तच घाण वास! साबुच्या शेगडीतून तो वास येत होता.
नाक मुठीत धरून योशी ओरडला, "अरे काय शिजवतोयस तू, साबु? सगळ्या गावात दुर्गंधी पसरली आहे."
"सामा!" थंड आवाजात साबु म्हणाला. "तुला हवा आहे थोडा?"
आता मात्र योशी रागाने लाल झाला. "सामा हा अख्ख्या जपानमध्ये सर्वात घाण वासाचा मासा आहे. माझी भूक अशी दुर्गंधीने मारुन टाकण्याची तुझी हिंमत कशी झाली?" असे तो बडबडू लागला. आता मात्र साबु मंद हसला. "मित्रा, करावे तसे भरावे.." असे म्हणत आपले काम करू लागला.
योशी धावत घरात गेला. दारे, खिडक्या, पडदे बंद करूनही दुर्गंध काही जाईना. न्याहारी करताना, जेवताना तो त्या घाण वासाने हैराण झाला. त्याचे पोट ढवळून आले.
मग योशीला एक कल्पना सुचली. आपलं नाक दाबून धरत तो साबुकडे गेला आणि म्हणाला, "मित्रा, आपल्यात मतभेद आहेत हे मला माहीत आहे. पण आपण त्यावर उपायही शोधू शकतो."
"तो कसा?" साबु ने विचारले.
"तू फक्त ईल मासेच भाज आणि बाकी माझ्यावर सोपवून दे. मग बघत रहा..." योशी म्हणाला.
दुसर्‍या दिवशी योशीने आपला सर्वात सुंदर किमोनो घातला. आणि साबुच्या शेगडीभोवती नाचू-गाऊ लागला.
yoshi (मूळ चित्रः amazon.com वरुन साभार)
"भाजलेला ईल.... छन्नक छन्नक जोरा जोरा भाजका ईल घे रे पोरा... भाजलेला ईल...."

असे गात, टाळ्या वाजवत, हसत नाचू लागला. पुन्हा लोक जमा झाले. टाळ्या वाजवून त्याला साथ देऊ लागले. योशी हसू लागला. स्वतःच ईल असल्याप्रमाणे गिरक्या घेत त्याची पावलं थिरकू लागली. लोक बघत राहिले. भूक लागली की ईल विकत घेऊन खात राहिले.
दिवस संपला तेव्हा योशी आपले जेवण घेऊन बसला. भात आणि हिरवा चहा. तेवढ्यात साबु ईल माशांनी भरलेली अख्खी ताटली घेऊन आला.
"अरिगातो मित्रा! एवढे ग्राहक मिळवून दिल्याबद्दल मी खरंच आभारी आहे." साबु म्हणाला.
"अरिगातो साबु! पण तू माझ्यासोबत जेवायला बसणार असशील तरच मी ही भेट स्वीकारेन." योशी उत्तरला.
मग दोघेही शेजारी सोबत जेवायला बसले. योशीने ईलचा एक घास घेतला आणि डोळे बंद करून समाधानाने हसत म्हणाला, "वाह! आजवर मी चुकीचं बोलत होतो. ईल प्रत्यक्ष खाणं - तेही मित्रासोबत यासारखी सुंदर गोष्ट जगात कोणतीच नाही. नुसता वास यापुढे काहीच नाही."
त्यानंतर रोज योशी साबुच्या शेगडीभोवती आनंदाने नाचायचा. आणि रोज संध्याकाळी योशीच्या अंगणात दोघे शेजारी स्वादिष्ट ईल खात आनंदात गप्पा मारत जेवायचे.
(खूप दिवसांपूर्वी एक इंग्रजी जपानी बालकथा वाचली होती. हा त्या कथेचा स्वैर अनुवाद.)

तनैया आणि ईल

फार फार वर्षापूर्वीची गोष्ट. तनैय्या नावाची एक गोड मुलगी होती. एका सुंदर तळ्याच्या काठावर एक छोट्या झोपडीत ती राहायची. तिला पाण्यात खेळायला फार आवडायचं. दिवसभर ती पाण्यात पोहत राहू शकायची. "अहाहा ! किती मस्त वाटतंय!!!!" असं म्हणत ती डुंबत राहायची.

 एक दिवस ती पाण्यात डुंबत असताना तिला कुठला तरी वेगळाच स्पर्श झाला. अचानक तिला सापासारखं काहीतरी वळवळताना दिसलं. पण त्या प्राण्याचं डोकं सापापेक्षा बरंच मोठं होतं. थोडी भीती वाटत असूनही तनैय्यानं जवळ जाऊन पाहिलं. तो एक ईल होता. एक प्रकारचा मासा.

 तनया घाबरून तलावाच्या बाहेर आली आणि झोपडीकडे धावत गेली. दुसर्‍या दिवशी पोहायला गेली असताना तिने पाहिले की तो कालचा ईल एका खडकाजवळ पोहत रेंगाळतोय. जणू काही तो तिची वाटच बघतोय. तनैय्या दिसताच ईलने पोहण्याचा वेग वाढवला. तिला आश्चर्यच वाटलं. ती ईलकडे पोहत गेली आणि हळूच त्याला हात लावला. त्याचा स्पर्श खूप मऊ आणि थंडगार होता. "काय सुंदर प्राणी आहे हा!" असे मनाशी म्हणत ती स्वत:शीच हसली आणि पोहू लागली.


 त्या दिवसापासून हे रोजचंच झालं! रोज सकाळी ईल तनैय्याची वाट बघत असायचा. ती आली की दोघे तासंतास एकत्र पोहत राहायचे.

eel1



 ईलच्या सुंदर शरीराकडे तनया बघत राहायची आणि जाताना त्याच्या पाठीवर हळुवार थोपटायची.

  एके दिवशी खूप वेळ पोहून झाल्यावर तनाया पाण्याबाहेर येऊन काठावर बसली होती. तेवढ्यात ईल सुद्धा पाण्याबाहेर आला. "एक मासा पाण्याबाहेर कसा काय येऊ शकतो ? आणि का?" तनैय्या अचंबित होऊन विचार करु लागली.

 अचानक, तिला आश्चर्याचा धक्काच बसला. बघता बघता ईलचे रूप पालटले. एका अतिशय देखण्या तरूणाच्या रूपात तो तनैय्या समोर उभा राहिला. तनैय्या आश्चर्याने अवाक् झाली.

 तो तरुण म्हणाला, "माझे नाव अंबु. मी ईल माशांचा देव आहे. मला तू खूप आवडतेस. तुझ्याजवळ नेहमी राहायला मला फार आवडलं असतं, पण आता तुला सोडून निघून जाण्याची वेळ आली आहे." हे ऐकताच तनैय्याचा चेहरा पडला. "काय? तू निघून जात आहेस?" तिने विचारले. "होय. मला जावंच लागेल. पण जाण्याच्या आधी तुला माझी सतत आठवण राहील असे काहीतरी वरदान देण्याची माझी इच्छा आहे. मात्र ते वरदान मिळवण्यासाठी तुला मी जे सांगतो ते न बोलता करावं लागेल. उद्या मी तुझ्या झोपडीजवळ ईल माशाच्या रूपात येईन. तुला माझं शीर धडापासून वेगळं कापून झोपडीच्या जवळ पुरावं लागेल."  असं म्हणून अंबुने पाण्यात सूर मारला आणि तो दिसेनासा झाला. धक्का बसलेली तनैय्या झोपडीकडे परतली. दुसर्‍या दिवशी सकाळी तिला दिसले की झोपडीच्या पायर्‍यांपाशी खरंच ईल झोपला आहे आणि त्याचे डोके अगदी काठावर आहे. ती आश्चर्याने टक लावून ईलकडे बघत राहिली. "हा ईल तर खरंच मरायला तयार झालाय!" असं तिच्या मनात आलं. पण तिने ईलला वचन दिले होते म्हणून ती काहीही बोलली नाही.

 ईल तनैय्याकडे बघत जणु म्हणत होता, "मी सांगितल्याप्रमाणे कर. कृपया संकोच करु नको!" तनैय्याने एकदा ईलकडे पाहिलं, एक मोठा श्वास घेतला, कोयता उगारला आणि एकाच झटक्यात त्याचे शीर धडापासून वेगळे केले. मग तिने ते डोके तिच्या झोपडीमागे पुरले. त्या दिवसापासून तनैय्या खूप दु:खी आणि निराश दिसू लागली.

 रोज ती ईलचं डोकं पुरलं त्या जागी जायची आणि रडत बसायची. असेच काही दिवस उलटून गेले. एके दिवशी तिला त्या जागी एक कोंब फुटलेला दिसला. ते पाहून तिला खूप आनंद झाला. ती रोज त्या कोंबाला पाणी घालू लागली. त्याची निगा राखू लागली. हळूहळू कोंब वाढत गेला आणि त्याचे उंच अशा नारळाच्या झाडात रुपांतर झाले. ते झाड डौलाने वार्‍यावर हलत असे. त्याच्या लांबच लांब झावळ्या गोड गात असत. त्या प्रकारचे दैवी संगीत तनैय्याने कधीच ऐकले नव्हते. त्याचे गोड दुधाळ पाणी चवीला अमृतासमान लागे. तनैय्या आता खूप आनंदात होती. ती त्या झाडाभोवती गात नाचत असे. "खरंच ही मला मिळालेली जगातची सर्वात सुंदर भेट आहे!" असे सारखी म्हणत असे.

 म्हणूनच असे म्हणतात की नारळाचे झाड, ज्याचा प्रत्येक भाग आपल्यासाठी उपयुक्त आहे, आपल्याला ईल च्या देवांकडून मिळालेले वरदान आहे. असंही म्हणतात की नारळाचे वरचे आवरण काढले की तुम्ही ईल चे दोन डोळे अजूनही बघू शकता.

(केरळी लोककथेवर आधारित)

( चित्र जालावरुन

Wednesday, 22 July 2015

सरिंवर सरी आल्या ग...


कॉलेजात माझी जागा वर्ग कोणताही असला तरी खिडकीच्या बाजूची असायची. बाहेर गुलमोहराची झाडे, त्यावरची कावळ्याची घरटी, खारोट्यांचा दंगा वर्गात व्याख्यान म्हणून चाललेल्या काही गोष्टी सुसह्य करायच्या. अपवाद म्हणावा अशी एक घटना घडली नि मनावर कायमचा ठसा उमटवून गेली. समीक्षेचा तास सुरू होता. साठोत्तरी वास्तववादी साहित्याच्या चिंध्या करणं चालू होतं. सर मराठीतील प्रसिद्ध समीक्षक असल्याने आवेशाने एकेक कळीचा मुद्दा उकलवून दाखवत होते. आम्ही त्यांच्या व्यासंगापुढे लीन होऊन आ वासून ऐकत होतो.
तेवढ्यात बाहेर झिमझिम पावसाला सुरुवात झाली. उन्हाच्या काहिलीनंतर बर्‍याच दिवसांनी अशा हळुच येऊन शेजारी बसणार्‍या पावसामुळे साहजिकच आमचं लक्ष विचलित होत होतं. पावसाचे ते थेंब लक्ष हातांनी बाहेर बोलवत होते. आम्ही ऐकत नाहीसे बघून पाऊस चिडला आणि मुसळधार वर्षू लागला.  सर बोलायचे थांबले. म्हणाले पावसाच्या कविता म्हणूया !!!

समीक्षेसारख्या घनघोर अरण्याला लीलया पेरणारा हा माणूस पावसाच्या थेंबांच्या माळा करू म्हणत होता !!!!

 मग सुरू झाल्या पावसाच्या कविता. सरांचा कमावलेला आवाज, बाहेर पाऊस, वर्गातली जेमतेम १२-१४ उत्सुकलेली डोकी आणि पावसाच्या कविता !

 बोरकरांची ओळख खरी तेव्हा झाली. एकामागून एक कवितेची सर झेलत वेगळ्याच धुंदीत किती वेळ गेला माहीत नाही !

आजही पाऊस संथ लयीत मध्येच ताना घेत स्वमग्नपणे जेव्हा बरसत राहतो तेव्हा त्या कविता आठवतात. गुलमोहराची उरलीसुरली फुले भिजताना दिसतात. खारोट्यांची लगबग जाणवते...याला साथ बोरकरांच्या पाऊस कवितांची..

 बोरकरांची पाऊसगाणी म्हटलं की पहिली कविता ओठांवर येते ती

  गडद निळे गडद निळे जलद भरुन आले 
शीतलतनु चपलचरण अनिलगण निघाले.. 

या ओळीतले हे गडद निळे चपलचरण वाचेपर्यन्त ट्प ट्प थेंब पडू लागतात

  टप टप टप पडति थेंब मनिंवनिंचे विझति डोंब

आणि हे होतानाच...

  वत्सल ये वास, भूमि आशीर्वच बोले 
 गडद निळे गडद निळे जलद भरुन आले ॥ 

आहाहा !  ही कविता खरोखर पंचेंदियांनी अनुभवायची.

मातीच्या वासाचा आशीर्वाद देऊन हे जलद श्रावणधारा होतात आणि एक त्या श्रावण दर्शनानेही कवी स्तिमित होतो.

  गिरीदरीतुनि झरे---नव्हे हे हिरे उसळती निळे ।

पावसाळ्यातल्या मंडुकगानानेही लुब्ध होत कवी म्हणतो

ऋषी कुणी मंडूक संपवुनि उपनिषदाची ऋचा
 रविकिरणाचे भस्म लावुनी उबवित बसला त्वचा !

झाडे निळी होताना हवेचे जणु दही झालेले कवीला दिसते.

  झाले हवेचेच दही माती लोण्याहून मऊ
 पाणी होऊनीया दूध लागे चहूंकडे धावू
 लक्ष आचळांनी दुभे निळी आकाशाची गाय 
भिजणार्‍या तृप्तीवरी दाटे संतोषाची साय..

या संतोषातच कवी तरलपणे लिहून जातो
  क्षितिजी आले भरते गं
 घनात कुंकुम खिरते गं 
झाले अंबर झुलते झुंबर
 हवेत अत्तर तरते गं !

हे हवेत तरणारे अत्तर बोरकरांच्या असंख्य कवितांना स्पर्शून गेले आहे. बोरकरांच्या निसर्गवेडात समुद्रावरचे त्यांचे प्रेम जेवढे ठळक आहे, तेवढेच पावसावरचेही. पावसाच्या अनेक लकबी, तर्हा, बोरकर सहजतेने कवेत घेतात. थेट आपल्या जगण्यातच पावसाला विणून घेतात.

  पर्जन्याची पिसें सांडली पिसांवलेल्या उन्हांत
 तुझे नि माझे लग्न लागले विसांवलेल्या मनात

आणि या त्यांच्या विसावलेल्या क्षणाला साक्षीदार असतात

  ढवळे ढवळे ढग खवल्यांचे निळीत वळती इवले इवले 
सरी ओवल्यागत ओघळती हरळीवरती निळसर बगळे 

न्हात पडणारा पाऊस पाहिलाय का तुम्ही? त्याला आम्ही कोल्ह्याचं लग्नं म्हणायचो. गोव्यात हा असा पाऊस माकडाचं लग्नं घेऊन येतो. ती पूर्ण कविता देण्याचा मोह आवरत नाही.

उन्हातले सरी ! बाई, उन्हातलें सरी !
खरेच का माकडाचे लग्न तुझ्या घरी ?
सोनियाच्या घरा तुझ्या मोतियांच्या जाळ्या
आंत काय चालें तें न कळे काही केल्या
माकडाची टोपी कशी, माकडीची साडी ?
सोहळ्याला कोण कोण जमले वर्हाडी ?
कुणीं कुणीं केले किती अहेर केवढे?
पाहुण्यांना वाटले ते सांडगे की पेढें?
आम्ही मात्र ऐकले ते पाखरांचे मंत्र
आणि पानीं वाजलेले ताश्यांचे वाजंत्रं
ऐन वेळी घातलें का भुलाईचे पिसें?
चार क्षणांतच लग्न आटोपले कसे ? 


:) :) :) 

ही सुखाची साय दाट होतानाच

  फांदीसारखी झुकते सांज जांभळासारखे पिकती ढग 
हवेत गारवा जड होऊन पेंगुळ पांगुळ होते जग 
गगनभारल्या आठवणींचे गर्द झाडीत शिरती थवे 
ओला काळोख आळत येतो उकत्याझाकत्या काजव्यांसवे 

अशी कातरता दिसून येते. अशीच पावसाशी जोडलेली अजून एक सुंदर उदास कविता

  हवा पावसाळी जरा रात्र काळी 
ढगा़आडचा चंद्र थोडा फिका
 नदी आज जागी उदासी अभागी 
अजूनी न ये नीज या सागरा 

ही अस्वस्थता आणि जीवनासक्ती उलगडताना कवी पावसाचं बोट धरतो नि म्हणतो

  संतत धार झरे 
गढले अंबर जड जलदांनी
 गरजे सागर मदिर उधाणी
 धरिले वादळ वड माडांनी 
भरले खूळ धरे 
तरी हे चित्त पिपासित रे !

निसर्गाची ; समुद्र्-पावसाची अनंत रूपे बोरकरांनी शब्दचित्रित केली आहेत. त्याच्या प्रत्येक रूपावर बोरकर भाळतात. हे त्यांचे प्रेम एक सुंदर कवितानुभव होते..

  थंड आले तीव्र वारे : अत्तराचे की फवारे 
पंखसे व्योमी उडाले मृत्तिकेचे ध्यास सारे;

या पावसाशी एकरूप होत
  पावसाची ही निशाणी खेळवी गात्रांत पाणी,
 पाखरांनी उंच नेली पुष्पपात्रांतील गाणी; 

पावसाची तृप्ती कवी अनुभवतो नि म्हणतो

 शोक सारे श्लोक झाले, रंग सारे चिंब ओले
 तृप्तिचा अंदाज घेती आज माझे श्रांत डोळे 

 ही तृप्ती मन भारून जाते. या कवितांमधल्या पावसातून बळेच मनाला ओढून काढतानाही पावलं कृष्ण्वेड्या गोपींसारखी नाचत गात राहतात..

  सरिंवर सरी आल्या गं
 सचैल गोपी न्हाल्या गं । 
 मल्हाराची जळात धून 
 वीज नाचते अधुनमधून 
वनात गेला मोर भिजून 
गोपी खिळल्या पदी थिजून 
घुमतो पांवा सांग कुठून? 
कृष्ण कसा उमटे न अजून? 
वेली ऋतुमती झाल्या ग 
सरिंवर सरी आल्या ग... 
सरिंवर सरी आल्या ग...
 सरिंवर सरी आल्या ग...

Sunday, 19 July 2015

मांजरगप्पा २

मांजराची पिल्लं घरात असणं हे काय सुख आहे हे अनुभवल्याशिवाय समजणारच नाही. सकाळी उठलं की ही बाळं दूध मिळेपर्यन्त मागे मागे घरभर फिरत रहायची. दूध पिउन झालं की अचानक एक सुपरवायजर यांच्या अंगात यायचा. भयंकर कुतुहल ! भाजी आणली..आधी यांना बघायची. कणिक मळतेय...यांना एक गोळा खायला द्या, वाणसामान आणलंय्...यांना तपासू द्या. डोळ्यात प्रचंड कुतुहल. पिशवीवर दोन पाय ठेवलेले, सगळं शरीर ताणलेलं, नाक आणि डोळे सगळ्या जगाला विसरून काम करतायत ! वास घेतील, मग पंजाने हळुच स्पर्श करतील,मग जवळ जावून निरीक्षण, मग वास मग यात आपल्या कामाचं काही नाही कळलं की कुतुहलाचं स्विच डोळ्यातून ऑफ करून चालू लागतील. एकदा वाणसामानाची पिशवी घरात ठेवली नि कुठल्याशा कामात गुंतले. त्यात होते तेलाचे पुडे ! नेहमीप्रमाणे या दोघी पिशवीचं निरीक्षण करायला लागल्या. पंजाने स्पर्श करताच तेलाचा पुडा हलला ! झालं ! एकदा हळूच मारून पुडा हलल्यावर दोघींनी अक्षरशः त्याची त्याच्याशी जिवंत प्राणी समजून मारामारीच सुरू केली ! त्यात एक पुडा फुडला. तेलाचा ओघळ खाली आला. यांना तो ही साप वाटला आणि त्याच्यावरही यांनी हल्ला केला ! हे प्रकरण हातात न येता पुढं पुढं जातंय हे बघून दोघी घाबरल्या न पळायला लागल्या. पण पायांना तेल लागल्याने फरशीवरून सटकू लागल्या. मग दिवाण वरची गादी गाठली. आणि प्रचंड भेदरलेल्या नजरेने दोघी मिळून खाली वाहणार्‍या त्या तेलाकडे बघत बसल्या !!!!
मी येऊन बघतेय तर हा प्रताप दिसला ! एवढा राग आला ! नुकसान तर आहेच पण नंतर पसारा तो ही तेलाचा आवरणं !!! मनीमाऊला समोर बसवून जोरदार ओरडले. खूप रागवले. त्यांनी मात्र एक तुच्छतादर्शक कटाक्ष टाकून दुसर्‍या पिशवीशी खेळायला सुरुवात केली...
खाण्यापिण्याची तर मजाच. दुधाने गॅसेस होऊन ओरडायला लागल्या तेव्हा जाणकारांनी सांगितलं कॅटफूड द्या. आणलं. त्याची चव लागल्यापासून अपवाद वगळता एकदाही दुधाकडे ढुंकूनही बघितलं नाही दोघींनी.
आमच्याकडे चार फ्लॅट समोरासमोर आणि चारींना टेरेस गार्डन जवळ्जवळ जोडून अशी रचना आहे. मनीमाऊ या चारही अंगणात खेळायला लागल्या. त्याचा वास येऊन की काय एक दिवस एक भलं मोठं काळं मांजर यांच्यावर हल्ला करायला आलं. मनी थोडी नाजुक. पांढरी असल्याने चटकन दिसणारी. माऊ थोडी गुंड आणि काळी असल्याने लपल्यावर लवकर न दिसणारी. ते मांजर अक्षरशः मनीच्या डोक्यावर मारयचं. मनी घबरून फ्रीज होऊन थांबायची. ओरडायलाही आवाज नाही फुटायचा. माऊ मात्र थेट त्या मांजरावर उडी मारून झुंज द्यायची. ओरडायची. मग आम्ही कोणीतरी जाऊन त्या मांजराला हाकलायचो. पुढे पुढे तर एक बोकाही येऊ लागला. त्याला घाबरून या दोघी सुसाट धावत घरात येऊन दिवाणखाली, कपाटावर, माळ्यावर लपून बसायच्या. हा त्रास एवढा वाढला की आम्ही त्या भटक्या मांजरीला न बोक्याला मारण्याचेही अयशस्वी प्रयत्न केले. शेवटी पिल्लांकडे लक्ष ठेवणं, बाहेर जाताना त्यांना घरात कोंडणं, रात्री झोपायला घरात ठेवणं एवढेच उपाय शक्य आहेत हे समजलं. यात मोठी मदत व्हायची मनीषची. शेजारचा हा दादा खरोखर डोळ्यात तेल घालून पिल्लांना जपायचा. पिल्लं बाहेर असेपर्यंत बाहेर खुर्ची टाकून काम करत बसायचा. हळुहळू पिलांचाही तो लाडका झाला. मनी तर त्याची चुटकी ओळखून असेल तिथून धावत त्याच्यापाशी जायची.दोन्ही मांजरांमुळे आमच्या दोन्ही घरात वेगळेच नाते निर्माण झाले. सुरुवातीला मांजरांना जवळ आली तरी घाबरणार्‍या मनीषच्या आई विभाताई आता त्यांना मांडीवर घेऊन बसू लागल्या ! आम्ही कुठे बाहेर किंवा गावाला जाणार असू तर मांजरांची जबाबदारी विभाताई आनंदाने घेऊ लागल्या. मांजरांच्या दॄष्टीने तर ही दोन घरं वेगवेगळी नाहीतच. दोन्ही घरात त्यांचे लाड होतात हे लक्षात आलं की त्यांनी तिकडेही आपापल्या जागा तयार केल्या.
एखाद्या जागेवर आपली मालकी निर्माण करायची असेल तर मांजरं कान घासून आपला गंध तिथे राहील असे बघतात. आमच्या घरातले भिंतींचे कोपरे,लटकवलेला झोका, कोपर्‍यातले दोन सोफे, ऑफीस टेबल, बाथरूमची दारं अशा सर्व ठिकाणी कान घासून यांनी आपली टेरीटरी निर्माण केली. रात्रभर खेळून दंगा घालणे आणि दिवसभर सुस्तावणे,खाणे आणि झोपणे अशा भयंकर क्लिष्ट दिनचर्येने दोघींच्याही अंगावर जरा मांस चढू लागलं.
दोघींनाही छोट्या मण्यांशी खेळायला भयंकर आवडायचं. मणी किंवा गोटी फरशीवर टाकली आणि उड्या मारत चालली की या दोघी शिकारीला निघायच्या. शिकारीचे सगळे डावपेच आम्हाला बघायला मिळायचे. पडद्यावर चढणे,सतरंजीवर नखे रोवून अंगाची कमान करून डोळे 'शिकारीवर' एकाग्र करून झेप घेणे, पडद्यामागे दबा धरून बसणे, आणि ती शिकार जरा जवळ आली की तोंडात धरून सुसाट धावत घराच्या कुठल्यातरी कोपर्‍यात नेऊन टाकणे असा कार्यक्रम असायचा. हे खेळायची त्यांची वेळ ठरून गेली होती. मग हे मणी हरवायचे. या दोघी अक्षरशः लहान मुलांसारखी भुणभुण लावायच्या. जिथे मणी गेला असेल, मशीन खाली किंवा फ्रिजखाली किंवा गादीत अडकला असेल तिथे जाऊन केविलवाणं तोंड करून ओरडत रहायच्या ! एकदा माझ्या मागे येऊन एकदा त्या जागी जाऊन ! मग तो मणी शोधून दिला की खुशीत खेळ चालू !
दुसरा आवडता खेळ रिकाम्या पिशव्या. एकीने पिशवीत शिरायचं. दुसरीने तिला हुसकून बाहेर काढायचं, मग तिने आत शिरायचं, पहिलीने हुसकायचं ! तासंतास हा खेळही चालायचा.
मांजर उघड्यावर शी शू करत नाहीत हे माहीत होतं.त्यांना त्यांच्या खुणा उघड्यावर ठेवायच्या नसतात म्हणे. इथे फ्लॅट मध्ये काय हा प्रश्न पडला होता. पण या दोघींनी बागेचा एक कोपरा या कार्यासाठी ठरवून घेतला न प्रश्न सुटला. पण बोक्याच्या भितीने जेव्हा या रात्रभर घरात राहू लागल्या तेव्हा एका टोपल्यात माती भरून ते घरात ठेवू लागलो. दोघींनीही आजवर एकदाही घरात इतरत्र घाण केलेली नाही.जमिनीवर असो की टोपल्यात, नीट खड्डा खणून कार्यभाग उरकल्यावर तो पुरून टाकणार ! आणि हो, या दोघींनाही त्यासाठी प्रायवसी लागते :)) त्यावेळी आपण त्यांच्याकडे बघत असू तर मान खाली घालून तिरप्या नजरेनी बघत काही न करता बसून राहतात. आपण दुसरीकडे बघितलं की मग कार्यक्रम उरकतात !
आता त्यांना दाराचा आवाज ओळखू येऊ लागला. आम्ही बाहेरून आलो की दाराच्या दिशेने धावत यायचं नि मग काही वेळ लक्ष वेधून घेणारे चाळे करायचे हे या दोघी आता दोन वर्षाच्या झाल्या तरी करतात. अपेक्षा एवढीच की त्यांना थोपटावं, दोन शब्द बोलावे, वेळ असेल तर खेळावं. एवढं झालं की या बॅक टू वर्क !
जवळजवळ सहा महिने आम्ही एकमेकांशी जुळवून घेत होतो. त्यांच्या प्रत्येक म्यांव चा अर्थ कळू लागला होता. भूक लागल्यावर, शी शू आल्यावर, खाऊ हवा असल्यावर, काही दुखत असेल तर, खेळायचं असेल तर, कोणी एक सापडत नसेल तर हाक मारणारा प्रत्येक आवाज वेगळा.
मांजरांचे स्वभावही वेगवेगळे असतात हे हळुहळू कळू लागले.
मनी नाजूक, नखरेल्,तासंतास स्वता:चा नट्टापट्टा करणं हा तिचा आवडीचा उद्योग. ती फक्त मनीषदादाचंच ऐकायची. केवळ कॅटफूड खायची.ते ही तिच्यासमोर डब्यातून ओतलेलंच. आधीच ताटलीत असेल तर ही तोंड लावणार नाही. तिच्या जागेवर माऊ बसलेलं तिला अजिबात आवडायचं नाही.माऊ काय करतेय, कुठे आहे याच्याशी हिला काही देणंघेणं नाही. आणि प्रचंड भित्री. माऊ तिच्या विरुद्ध. मनी थोडावेळ जरी दिसली नाही की हिच्या हाका सुरू व्हायच्या.ताटलीत असेल त्याचा चट्टामट्टा. ताक, मक्याचे दाणे विशेष प्रिय. कणीस सोलायला बसलं की ही समोर शेपूट हलावत बसून राहणार. नजर कणसाकडे.ते दिल्याशिवाय हलणारच नाही. एकदा पोट भरलं की मग कुठेही ताणून देणार. कोणतीही जागा वर्ज्य नाही. कोणीही मांडी घालून बसलं की ही आधी तिथे. कोण माणूस वगेरे कडे लक्ष न देता मांडीवर अंगाचं मुटकुळं करून क्षणभरात घोरायला लागणार.
मनी तिच्या मनात असेल तरच हाकेला ओ देणार. माऊ मात्र कुठेही असली तरी दोन हाकांमध्ये जवळ येणार किंवा महत्वाच्या कामात गुंतली असेल तर तोंड तरी दाखवून जाणार.
ते दिवस या दोघींनी भरून टाकले होते. कुठेही बाहेर गेलो तरी या दोघींच्या काळजीने नि ओढीने लवकर घरी यायची सवय लागली. कामाच्या यादीत टोपलं साफ करणे, खाणं आणणे,लसीकरण, आजारी असेल तर औषध देणे ही कामेही महत्वाची ठरू लागली.
आणि एक दिवस समजलं..मांजरी वयात आल्या !!!
क्रमशः

Monday, 23 March 2015

मानसिक आरोग्याची बाराखडी ४ आरशातलं झाड

मानसिक आरोग्याचे पायाभूत निकष बघितले तर स्वतःचा बिनशर्त स्वीकार ही पहिली आणि अतिशय महत्वाची पायरी आहे हे आपल्या लक्षात येईल.

स्वतःचा स्वीकार म्हणजे काय हे कळण्याआधी स्व-रूप-दर्शन होणे महत्वाचे ! यासाठी कार्यशाळांमधून एक अ‍ॅक्टिविटी फार उपयोगी ठरते. ती इथे सांगतेय. पायर्‍यांच्या स्वरूपात -

१) एक मोठा पांढरा स्वच्छ पेपर घ्या, त्यावर एक पानभरून झाड काढा.
२) त्या झाडाला मुळं,फांद्या,फुलं,कळ्या,फळं,पानं आणि काटे भरपूर काढा.
३) आता झाडाच्या पायाशी काही गळून गेलेली फळं काढा.
४) आता मुळांना नावं द्यायचीत आपल्या पूर्वजांची..गुरूजनांची...आपल्या आधीच्या पिढीतील ज्या ज्या लोकांचा माझ्यावर ठसा आहे अशा लोकांची. उदा: बाबा, आई, आजोबा, काका, आजी, मावशी, केके सर, डॉक्टर,.....
५) फांद्यांना नावे द्या तुमच्या पिढीतल्या तुम्हाला आधार वाटणार्‍या व्यक्तिंची. भावंडं, सहकारी, मित्र, पार्टनर इ.
६) पानं- पानांना नावं द्या ज्या ज्या लहान गोष्टीतून तुम्हाला आनंद मिळतो अशा गोष्टींची.
उदा: सकाळचा गरम चहा, पुस्तक, गाणं, नाच, खेळ, गप्पा, चॅटिंग, व्यायाम, कपाट आवरणं, स्वच्छता, नवा पदार्थ करणं, मुलांसोबत खेळ, आपापले छंद, आध्यात्मिक वाचन, देवपूजा, आवडीच्या विषयात अभ्यास, खरेदी....
७) फळं - आठवतंय तसं आपल्याला लहानमोठी शाबासकी मिळालेली असते. छोटीमोठी बक्षिसं असतात. प्रत्येक फळाला एक लिहा. उदा: ४ थी त असताना गाण्यात नंबर आला होता, ६ वीत कबड्डीत जिंकलो तेव्हा ढाल , कॉलेजात अमुक बक्षिस, ऑफीस मध्ये कामाचं कौतुक, घरात तुम्ही केलेली आमटी पिल्लाने भुरके मारून चाटून पुसून खाल्ली ! कवितेला बक्षिस्/छापून येणं, अशा गोष्टी ज्या तुम्हाला तुमच्या अचीवमेंट्स वाटतात त्या सर्व गोष्टी.
८) कळ्या - तुमची लहान मोठी स्वप्नं, इच्छा
९) फुलं - तुमची बलंस्थानं. यात शैक्षणिक सोबत इतरही गोष्टीपण येऊद्या. स्वभाव, इतर गुणविशेष
१०) काटे - तुमचे तुम्हाला आणि इतरांना टोचणारे गुण (!)
११) पडलेली फळे - काही गोष्टी करायच्या राहून जातात. त्या आता करणे शक्य नसते अशा गोष्टी.
उदा: खरं तर मला मेडिकल हवं होतं. आता आर्किटेक्ट म्हणून समाधानी आहे. पण मी तेव्हाच ती निवड का नाही केली ते सलतं कधी कधी.... किंवा परदेशात शिक्षणाची संधी होती ती नाकारली., काही चुकीचे ठरलेले निर्णय..
हे सगळं अगदी शांत बसून निवांत लिहा.
एकदा लिहून पूर्ण झालंय असं वाटत नसेल तर मन रिकामं होइस्तोवर लिहीत रहा.

आता या झाडाकडे प्रेमानं बघा.

ही मी आहे. ही माझी मुळं, यांनी मला पोषण दिलं, या फांद्या माझ्या - मला तोल सावरायला मदत करणार्‍या, ही पानं, मला ऊर्जा देणारी, ही फुलं- यांनी मला स्वतःला नि इतरांना आनंदी कसं ठेवायचं ते सांगितलं, या कळ्या- आज ही माझी स्वप्नं आहेत पण यांची फुलं होतील, आणि मग त्यांचीच फळं ! ही पानं फुलं कळ्या फळं माझीच ! काटेही माझे.

झाडाने जर कळ्या उमलवण्याचं स्वप्नं बघितलं नाही तर ते वठून जाईल. शुष्क होत एक दिवस मरून जाईल. ते तसं झालं तर मुळं उन्मळून पडतील, फांद्या तुटतील ! हे होऊ नये म्हणून मला काळजी घ्यायची आहे. आणि ती पडलेली फळं ! ती पुन्हा झाडाला जोडणे अशक्यच !त्या माझ्या मर्यादा ! त्यांचे दु़:ख मनात ठेवेन. पण त्याची झळ उमलू पाहणार्‍या कळ्यांना लागू देणार नाही. हे माझं झाड. जणू माझा आरसाच ! यातलं सगळं काही म्हणजे संपूर्ण मी आहे.

आपल्या लहान मोठ्या इच्छा पूर्ण करण्याची धडपड करणं म्हणजे भावनिक हित जपणं. माझं अस्तित्व टिकायचं असेल तर भावनिक हित जपायलाच पाहिजे. त्यासाठी 'स्वार्थी' लेबल लागलं तरी हरकत नाही. ज्यात इतरांचे कोणतेही नुकसान नाही व माझे हित आहे त्या गोष्टीकरणे स्वार्थीपणाचे कसे असेल !

माझ्यातल्या नकारात्मक भावनांचाही मी स्वीकार केला पाहिजे. इतरांच्या दृष्टीने आपण स्वार्थी अप्पलपोटे असलो तरी ती लेबल्स लेबल म्हणून लावून न घेता त्या परिस्थितीतल्या त्या भावनेचा निखळ स्वीकार करणं हे सशक्त मानसिकतेचं लक्षण. उदा: अमुक एका क्षणी मला मोह झाला. म्हणून मी स्वार्थी. या वाक्यातला दुसरा भाग आवश्यक नाही. मला मोह झाला ! बास !

अमुक प्रसंगात माझे वर्तन चुकीचे होते. माझ्या हातून चुका होऊ शकतात.
हा झाला "स्वीकार". आपण जेव्हा अशा नकारात्मक गोष्टींना लेबल लावतो नं तेव्हा ती होते "कबुली" ! कबुली बरोबर जन्माला येते अपराधी भावना, त्याबरोबर खंत ! आणि ही साखळी कुठे नेईल ते सांगता येत नाही.
म्हणून माझ्यातल्या नकारात्मक गोष्टींना कोणतेही चांगले किंवा वाईट लेबल न लावता त्याचा वस्तुनिष्ठ स्वीकार करणे महत्वाचे.

हे झाले की खूप छान छान गोष्टी होतात. एकतर आपण स्वतःकडून आदर्श वगेरे होण्याची अशक्य इच्छा करत नाही. कोणतीही चूक घडली तर लगेच न्यायाधीशाच्या भूमिकेत जात नाही. अनेक क्षुल्लक गोष्टींवरून स्वतःचे संपूर्ण मूल्यमापन करणं टाळता येतं. आपल्याला नेमकं काय हवंय हे कोणत्याही आडपडद्याशिवाय समोर निखळ दिसू लागतं आणि आपण स्वतःबाबत करतो तसा विचार आपल्याही नकळत इतरांबाबतही करायला लागतो.

याचा अर्थ आपण फक्त स्वतःचाच हिताचा विचार करतो असा आहे का ? नाही. कारण स्वहित जपताना मी इतरांच्या हिताच्या आड येणार नाही याचीही काळजी मी घेत असते. इथे आपण पूर्वी बघितलेला भावनांचा लंबक आठवा. त्यात आपण म्हटलं की दोन्ही टोकं वाईटच. मी त्या हिंदोळ्यांवर तोल सावरण्याचा प्रयत्न करत असते. केवळ दुसर्‍याचं हित जपण, चंदनासारखं झिजणं वगैरे ! आणि वाट्टेल ते करून आपलं हित साधणं ही दोन्ही टोकं नकोत. यातला विवेक आपल्याकडे हवा.

हे झालं आरशातल्या झाडाबद्दल ! आपल्याबद्दल ! वर सांगितलेली अ‍ॅक्टिविटी नक्की करून बघा. मला खात्री आहे, स्वतःला नव्याने सापडाल.
पुढच्या भागात दुसर्‍या झाडांविषयी Smile इतरांविषयी !

Thursday, 19 March 2015

मानसिक आरोग्याची बाराखडी ३ भावनांची रंगपेटी


पुढच्या विषयाची सुरुवात करण्यापूर्वी मागचा एक संदर्भ. मागच्या लेखात मी शिपाई गड्यांबद्दल लिहिलं होतं. अनेकींनी प्रतिसादात मला बरेच शिपाई लागताहेत, अमका जास्त येतोय वगेरे लिहिलं. त्यात एवढं घाबरण्यासारखं नाही. आपले हृदय्,फुफ्फुसे,यकृत इ कामं करत असतात ते आपल्याला कळतही नाही. तसेच हे डिफेन्स मेकॅनिझम्स आपल्याला मानसिक दृष्ट्या ताळ्यावर ठेवायला मदत करत असतात. त्यांचे काम सुरूच असते. ते एका अर्थाने आपले मित्र आहेत. त्यातले काही वर वर नकारात्मक वाटत असले तरी त्यांच्यापेक्षा नकारात्मक जे काही येऊ पाहतंय; त्यांच्याशी लढत असतात. मला एखादी गोष्ट अजिबात जमत नसते पण ते मान्य करणे माझ्या इगोला दुखावणारे असते. मग मी म्हणते; छे ! मला ते आवडतच नाही मुळी ! यात स्वतःचा स्वीकार ही योग्य परिस्थिती. पण ते होणार नसेल आणि न्यूनगंड निर्माण होणार असेल तर डिफेन्स मे़कॅनिजम् आपल्याला 'आवडत नाही' या लेबलखाली न्यूनगंडापासून वाचवतोच की !

खालील म्हणी आपण व्यवहारात अनेकदा वापरतो. त्यामागे हे च शिपाई गडी आहेत.
# पदरी पडलं पवित्र झालं
# नावडतीचे मीठ अळणी
# नाचता येईना अंगण वाकडे
#कोल्ह्याला द्राक्षं आंबट
# बाजारात तुरी भट भटणीला मारी ......... इत्यादी. बघा सापडताहेत का शिपाई. सापडत नसतिल सोडून द्या. फक्त ते आपण या रूपात वापरतोय एवढे लक्षात घेऊया.

आता भावनांविषयी.
सकारात्मक आणि नकारात्मक भावना असे सहज वर्गीकरण आपण करत असतो. आनंद, उल्हास, ममत्व, आशावाद, प्रेम या भावना सकारात्मक आणि राग, चिंता, काळजी, द्वेष, चिडचिड, असूया, लज्जा यासारख्या भावना नकारात्मक असे आपण म्हणतो. याचा जरा विस्तार करूया. लहान मुलांसाठी आपण रंगखडूंची पेटी आणतो त्यात १२ च रंग असतात. मोठेपणे २४..४८ रंगखडूंची पेटी मला हवी असे वाटते. भावनांचं असंच आहे. जन्मतः अगदी मोजक्या भावना घेऊन आपण जन्माला येतो. जसजसे वय वाढते तशा भावनांच्या शेड्स वाढायला लागतात. म्हणजेच भावना या काळ्या पांढर्‍या लाल हिरव्या अशा नसतात तर त्या मिश्र रंगांच्या पोपटी, केशरी अशाही असतात. उदा: राग ही एक भावना घेतली तरी चिडचिड, वैताग, त्रास, संताप, अती संताप अशा शेड्स असतात. आनंद भावनेच्या उत्साह, प्रेम, प्रसन्नता, या आणि अशा अनेक शेड्स असतात.
तर या भावना जशा मिश्र असतात तसाच त्यांचा प्रकारही मिश्र असतो बरं का !

समजा आनंद - हा आनंद आइस्क्रीम खाण्यामुळेही असू शकतो, दुसर्‍यांना मदत केल्यामुळेही आणि कोणाला तरी इजा केल्यामुळेही ! मग आनंद ही तिसर्‍या केस मध्ये सकारात्मक भावना कशी ? आनंद ठीकंय पण उन्माद ?
राग - हरल्यामुळे शत्रूचा, माझी कोणीतरी छेड काढतंय त्याचा, खेळात हरल्यामुळे स्वतःचा, वेळ पाळली नाही म्हणून नवर्‍याचा असू शकतो. दुसर्‍या उदाहरणातला राग नकारात्मक कसा ?
प्रेम - मुलांबद्दलचे, आईबद्दल, देशाबद्दल, गुन्हेगार असलेल्या मित्राबद्दल. शेवटचे प्रेम सकारात्मक ?
नाही ना? म्हणून कोणतीही भावना ही सकारात्मक किंवा नकारात्मक नसते. तर ती आपल्या भावनिक उद्दिष्टांना अनुरूप किंवा विरूप असते. कसं ओळखायचं भावना अनुरूप की विरूप ?
सोपं आहे. जी भावना मला माझ्या उद्दिष्टापर्यंत जायला मदत करते ती अनुरूप. आणि जी उद्दिष्टांपर्यंत पोहोचण्यात अडथळे आणते ती विरूप.

काही उदाहरणे :

नोकरीसाठी मुलाखतीला जायचंय म्हणून ताण आलाय. एवढा की मी अभ्यासात एकाग्रच होऊ शकत नाही. भितीने झोप उडाली आहे. हा विरूप ताण. पण मुलाखतीत उत्तरं देता यायलाच हवीत असं म्हणून मी जागून अभ्यास करते. शेवटच्या क्षणापर्यंत तयारी करते हा अनुरूप ताण.
माझ्या लेकीला पोहायला शिकवायचंय. ती बुडेल अशी मला भिती वाटते. या भितीमुळे मी तिला पाण्यात उतरूच देत नाही. इथे तिला पोहायला शिकायला हवं हे उद्दिष्ट सादतच नाही. म्हणून ही भिती विरूप. पण घाबरून मी तिला एका ऐवजी दोन फ्लोट बांधते आणि डोळे घट्ट मिटून तिला कोच कडे पाण्यात ढकलते. ही भिती अनुरूप.
कोणीतरी छेड काढतंय. मला राग येतो. एवढा की माझ्या तोंडून शब्द फुटत नाही. असं वाटतं एक थोबाडात मारावी पण संतापाने थरथरण्याव्यतिरिक्त मला काही जमत नाही. मी जागीच थबकते. हलत नाही. विरूप राग. आणि मला एवढा राग येतो की मी कोणाची तरी मदत मागते किंवा त्या व्यक्तीला तिथेच खरमरीत उत्तर देते. अनुरूप संताप.

प्रत्येक वेळी प्रत्येक भावना ही उद्दिष्टाला अनुरूप आहे ना हे सरावाने कळते. सुरुवातीला टोकाच्या भावना निर्माण होतात तेव्हा अनुरूप की विरूप हा विचार करणे अशक्य वाटू शकते. पण सरावाने ते जमते. एकदा ते समजले की आपण आपल्या भावनांवर नियंत्रण ठेवू शकतो.

हा आख्खा भावनांचा गाव आपल्या मनात वसत असतो. आधी म्हटल्याप्रमाणे भावनाही सतत बदलत असतात. विरूप भावना माझ्या मनात निर्माणच होणार नाहीत हे शक्य नाही. त्या तशा निर्माण झाल्यावर मी त्या बदलू शकेन. हे मात्र हातात असते. चित्रात एखादा रंग खूप जास्त गडद वाटला तर आपण तो सौम्य करण्याचा प्रयत्न करतो नं तसंच टोकाच्या विरूप भावना टोकाच्या अनुरूप भावनांमध्ये बदलणे शक्य नसले तरी एक एक शेड सौम्य तरी निश्चित करू शकतो. या एका गोष्टीनेही आपले भावनिक हित साधले जाते. कसे ते पुढे येणारच आहे.
शेवटी एवढंच की या सगळ्या भावना माझ्या आहेत हे लक्षात घायला हवे. भावनांचा स्वीकार हवा. तरच स्वतःचा स्वीकार शक्य आहे. आणि स्वतःचा बिनशर्त स्वीकार ही मानसिक आरोग्याकडे नेणारी महत्त्वाची पायरी आहे.
पुढील लेख या बिनशर्त स्वीकाराबद्दल.

Monday, 16 March 2015

मानसिक आरोग्याची बाराखडी २ शिपाई गडी

मागच्या लेखात मानसिक आरोग्य म्हणजे काय याचे अगदी प्राथमिक निकष आपण बघितले. त्या निकषांच्या कसोटीवर आपल्यापैकी कोणीही १०० % खरं उतरणार नाही हे मला माहीत आहे. मग काय आपण सगळेच आजारी ? नाही. अजून काही गोष्टी लक्षात घेऊया.

आपण कसे आहोत ? आनंदी, दु:खी, चिडलेले, उत्साही, हताश हे कशावरून कळतं ? आपल्या वर्तनावरून. वर्तन कोण ठरवतं? आपल्या भावना. भावना कशातून व्यक्त होतात ? विचारांमधून. म्हणजे मला आनंद झालाय म्हणजे हे आनंदाचं रसायन माझ्या मेंदूत तयार झालंय हे कळण्यासाठी एखादा विचार तयार व्हावा लागतो. भावना अव्यक्त असते. विचार तिचं व्यक्त रूप आणि वर्तन तिचं दृश्य स्वरूप. म्हणजे आपलं 'वागणं'; जे मानसिक आरोग्याची कळ आहे, ते म्हणजे विचार-भावना-वर्तनाचं कडबोळं. चक्र. एकातून दुसरं निर्माण होणारी सलग साखळी. त्यामुळे मानसिक आरोग्य म्हणताना या तीनही गोष्टींचा एकत्रित विचार करूया.

आरोग्य ही संकल्पनाच मुळात अस्थिर आहे. शारीरिक मानसिक बदल हे सतत अगदी प्रत्येक क्षणाला होत असतात. भोवतालचे आणि आपल्यातलेही अनेक घटक या बदलांना कारणीभूत असतात. म्हणून आरोग्य हे घड्याळाच्या लंबकासारखं असतं. ते स्थिर होणं म्हणजे घड्याळ बंद पडणं. हलत राहाणं म्हणजे घड्याळ चालू असणं. म्हणून स्थिर निरामय मनस्थिती हे एक मिथ मानलं जातं. बदल ही एकच गोष्ट शाश्वत आहे. हे बदल आपण कोणीही थांबवू शकत नाही. पण म्हणजे वाहावत जातो असंही नाही. मग आपल्याला मानसिक आरोग्य बिघडलंय किंवा काहीतरी समस्या आहे असं कधी समजायचं? रागाच्या प्रसंगी राग, दु:खी प्रसंगात रडू, आनंदात नाचत सुटणं, भांडणाच्या मुद्द्यात चिडणं हे अत्यंत स्वाभाविक आहे. या राग, चिडचिड, चिंता, भय अशा भावना अकारण नेहमीच आणि जास्त काळासाठी निर्माण होत असतिल तर प्रॉब्लेम आहे. म्हणजे एखादी अपायकारक भावना किंवा विचाराची इंटेन्सइटी-फ्रीक्वेन्सी आणि ड्युरेशन जास्त असेल तर प्रॉब्लेम आहे. कधीतरी चिडचिड होते ते ठीक आहे. पण संवादच होऊ शकत नाही एवढ्या तीव्रतेची चिडचिड रोज-सततच होत असेल आणि एकदा चिडचिड झाली की नॉर्मलला यायला खूपच जास्त वेळ लागत असेल तर चिडचिड हा प्रॉब्लेम आहे. सो स्वतःला किंवा इतरांना कोपिष्ट, आक्रस्ताळी, चिडका, भित्रा अशी अनेक लेबलं लावण्या आधी इन्टेन्सिटी फ्रीक्वेन्सी ड्यूरेशन हे सूत्र अवश्य लावून पहा.

आता पुढचा मुद्दा-
आपले अस्तित्व टिकवण्यासाठी निसर्गानेच आपल्यामध्ये काही यंत्रणा तयार केलेल्या असतात. त्या यंत्रणा आपल्याला या सततच्या बदलांशी जुळवून घ्यायला मदत करत असतात.जात्याच माणूस तसा खुशालचेंडू आणि सुखासीन. या अचानक वाटणार्‍या बदलांशी जुळवून घ्यायला त्याला आवडत नाही. पण त्याशिवाय टिकाव लागणे शक्य नाही. म्हणून आपण या बदलांना अंगभूत यंत्रणांच्या सहाय्याने वळण देत असतो. एका अर्थाने आपला इगो जिवापाड जपणार्‍या या संरक्षक यंत्रणा आपल्यात असतात.
आपल्याला दुखवणारं, न पटणारं, लागणारं काही घडलं की यातली एक यंत्रणा कामाला लागते आणि आपल्याला तोल सावरायला मदत करते. कोणत्या आहेत या यंत्रणा ? खाली काही उदाहरणं देतेय. ती स्वतःच्या संदर्भात तपासून बघणं गमतीदार असणार आहे.
तर एक बाहेरचं मन असतं आणि एक आतलं मन. बाहेरचं मन थोडसं कमकुवत होतंय अशी परिस्थिती निर्माण झाली की आतलं मन कुमक पाठवतं. त्यातले काही शिपाई गडी बघूया- पटकन समजावे म्हणून इंग्रजी नावं (!!!) Wink
१. डिनायल - हा गडी वस्तुस्थिती मान्यच करत नाही.
उदा: जवळच्या व्यक्तीचा मृत्यू. ही घटना पचवण्यासाठी सस्पेन्शन चं काम डिनायल करतो.
२.रिप्रेशन - नकोशा आठवणी मनाच्या समुद्राच्या तळाशी खोल खड्डा करून पुरून टाकणं.
बाल लैंगिक शोषण, खून-बलात्कार सारख्या घटना प्रत्यक्ष पाहाणे यात सामान्यतः हा गडी माणसाला उभं करतो. आठवायचंच नाही काही. विसरून जायचं.हे होतं मात्र आपोआप. आपल्या नकळत.
३. सप्रेशन- वरचासारखंच काम पण जाणीवपूर्वक केलेलं.
अतीनिकटच्या व्यक्तीचे अवगुण, त्यामुळे झालेला त्रास. इथे आंधळं प्रेम वरचढ ठरतं. व्यक्त होणं शक्य नसेल त्या भावना, विचार माणूस सप्रेस करतो.
४.डिसप्लेसमेंट - वड्याचं तेल वांग्यावर सारखा प्रकार.
५. रॅशनलायझेशन - खोटं पण लॉजिकली करेक्ट कारण शोधणं.
मोदींच्या कोटाचं उदाहरण आठवतंय Wink
६. कंपेन्सेशन - एखाद्या ठिकाणचं अपयश धुवून काढण्यासाठी दुसरीकडे स्वतःला सिद्ध करणे.
म्हणजे सोपं उदाहरण म्हणजे-- मुलांचे आपल्याकडून होणारे अनावश्यक लाड.
व्यक्तिगत जीवनात अपयशी असणार्‍या व्यक्ती सार्वजनिक जीवनात खूप मोठ्या झालेल्या दिसतात.
७. प्रतिक्रीया - दुसर्‍या टोकाच्या भावना किंवा वर्तन करणे.
८.स्वप्नरंजन - स्वप्नात गुंगत जाणे....वाटेत हरवून राहणे ! शेखचिल्ली !!!
ही लिस्ट खरं खूप मोठी आहे. आपण सगळेच नकोशा विचारांशी भावनांशी लढण्यासाठी असे वेगवेगळे शिपाई गडी बोलवत असतो. ते आपल्या हुकुमाचे ताबेदार असतात.
पण... प्रत्येक वेळी आपल्याला सुखद वाटणारी भावना किंवा विचार हा 'अनुरूप असेलच' असे नाही. योग्य असेलच असे नाही. आपल्या वागण्याला विवेकाच्या कसोटीवर घासता यावे म्हणून थोडक्यात परिचय करून दिला.
पुढच्या भागात भावनांविषयी बोलू.

Thursday, 12 March 2015

मानसिक आरोग्याची बाराखडी १

ही लेखमाला स्वतःच्या अभ्यासासाठी आणि काही मैत्रिणिंसाठी ! . स्त्रीयांचे-पुरुषांचे-मुलांचे-खेळाडूंचे मानसिक आरोग्य वेगवेगळं असं काही नसतं. शारीरिक आरोग्य जसे सर्वांचे सारखे तसेच मानसिक आरोग्यही. तरीपण... आपल्या सोयीसाठी, उदाहरणांच्या आणि समस्यांच्या वर्गीकरणाला सोपं जावं म्हणून इथे प्रामुख्याने स्त्रीयांच्या मानसिक आरोग्याविषयी लिहिणार आहे. यातली बरीच सूत्रे युनिसेक्स असतील. इथे मोकळेपणाने चर्चा व्हावी, शक्यतो अती खाजगी समस्या इथे बोलू नयेत असं वाटतंय.

तर मानसिक आरोग्य म्हणजे काय ?
जागतिक आरोग्य संघटनेने आणि आयुर्वेदाने सांगितल्यानुसार केवळ रोगाचा अभाव म्हणजे आरोग्य नाही. मानसिक आरोग्यालाही ते लागू पडतं. आपल्याला कोणताही मानसिक आजार नाही म्हणजे आपले मा आ चांगले असा त्याचा अर्थ नाही. तर मानसिक आरोग्य म्हणजे,
१. स्वतःचा बिनशर्त स्वीकार करता येणे, स्वतःबाबत समाधानी असणे
२.स्वतःच्या क्षमता आणि मर्यादांची जाणीव असणे
३.लहानमोठी आव्हाने पेलायला सज्ज असणे
४.आपल्या भावना आरोग्यपूर्ण मार्गाने व्यक्त करता येणे
५.ताणतणावांचे संयोजन करता येणे.

यातील प्रत्येक मुद्दा स्वतंत्र चर्चेतून येईलच. आता प्रश्न आहे की या सगळ्याची गरजच काय ? आधीच्या काळी नव्हती का ?
हो. आधीच्या काळीही मानसिक आरोग्याकडे आजच्याएवढेच दुर्लक्ष व्हायचे. ( आठवा संतापी, भांडकुदळ, कजाग, रडूबाई, अंगात येणार्‍या, दातखिळ बसणार्‍या, निर्विकार राहणार्‍या,कुटिल इ प्रकारच्या नात्यातल्या स्त्रीया ) आजही आपण तेवढेच दुर्लक्ष करतो. आपण स्वतःवर प्रेम करत नाहीत, सतत नव्याचा हव्यास असतो, शॉपिंग केलं की बरं वाटतं, भांडावं वाटतं, असुरक्षित वाटत राहतं, नक्की काय हवंय ते ठरवता येत नाही, कंटाळा साठून राहतो, सतत ताण घेण्याची वृत्ती, प्रचंड इगो आणि त्यामुळे सतत तो दुखावला जाणं, सतत थकवा,मरगळ वाटणं,अती सावधपण, मनाविरुद्ध घडणार्‍या गोष्टी सहन करण्याची क्षमता कमी होणं.... खूप मोठी यादी आहे. जी तुमचे मानसिक आरोग्य 'ठणठणीत' नाही असं ओरडून ओरडून सांगत असते. शरीराला होणारे त्रास थेट वेदनेच्या रूपात असल्याने आपण लगेच डॉक्टर गाठतो. पण या वर सांगितलेल्या मानसिक समस्यांकडे मात्र सपशेल दुर्लक्ष केले जाते. मनाचे चोचले, अवास्तव लाड, नवं फॅड अशी नावं दिली जातात. आणि मग या समस्यांसोबत फरफटत जगण्याची सवय होते.

याचा प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष परिणाम आपल्या शरीरावरही होतच असतो. मन आणि शरीर या दोन्ही संस्था मिळून माणूस तयार होतो. या दोन्ही संस्था परस्परावलंबी आहेत. जगणं आणि जिवंत असणं यात जो फरक आहे तो मनामुळे. जगणं म्हणजे केवळ श्वास घेणं नाही.
आपल्या विचारांचा आणि भावनांचा शरीरावर मोठा परिणाम होत असतो याची अनेक उदाहरणे देता येतील. भितीने घाम फुटणे, रागाने लाल होणे, आनंदाने चेहरा फुलणे, दु:खाने अश्रू येणे ही काही थेट उदाहरणे. मनापासून केलेल्या कामाचा ताण येत नाही, आवडीच्या गोष्टी करण्यासाठी शरीर साथ देतं असं म्हणतो यातूनही मन शरीर ही घट्ट जोडी दिसते.

याचाच अर्थ भावनांचा कार्यक्षमतेवरही तितकाच परिणाम होतो.
म्हणून जगण्यातल्या अनेक पैलुंचा आनंद घेता येण्यासाठी, इतरांना आनंद देता यावा यासाठी, उत्तम नातेसंबंधांसाठी, पुढची पिढी आरोग्यपूर्ण घडवण्यासाठी शारीरिक आरोग्याएवढेच मानसिक आरोग्यही तेवढेच महत्त्वाचे आहे.
शरीररचनेचा आपला सर्वांचा ढोबळ अभ्यास असतो. तेवढा मनाचा नसतो. तो सर्वसाधारण अभ्यास करूया. मनाच्या संस्था, प्रक्रिया या समजून घेऊ. हे समजले की मानसिक आरोग्याच्या वाटेवर चालणे अधिक सोपे होईल. :)

Sunday, 8 March 2015

आंघोळ

आज सकाळी सकाळी व्हाट्सॅप वर एक विनोद वाचला. म्हणे, आरशासमोर एक ग्लास पाणी घेऊन उभे रहा, बचकन पाणी आरशावर फेका. म्हणा," झाली बाबा आंघोळ एकदाची !" काय झकास कल्पना ! मला फार आवडला हा विनोद. मी पण पुढे ढकलला. ( आपण कशाला सोडायचं!)

मग आंघोळीला गेले. कढत कढत पाणी. वाफा येणारं. बाथरूम भरून गेली वाफांनी. आरशावर वाफ जमा झाली. दोन बादल्या अशा कढत पाण्याने मनसोक्त आंघोळ केली. मग गरम चहा करून प्यायले. आणि पांघरुण घेऊन गुडुप ! एकदम लहान बाळ झाल्यासारखं वाटलं. शांत, निवांत, निर्मळ !

लोकांना आंघोळीचा एवढा कंटाळा का असतो काय माहीत. सत्ते पे सत्ता मधल्यासारखी 'उसे तो पानी के नाम से भी घिन आती है' अशी अनेकांची परिस्थिती असते. मला आवडते आंघोळ.

लहानपणी शाळा सकाळी ७ ची असायची. हिवाळ्याच्या दिवसात उठणं जिवावर यायचं. पण मातेला पुरेशी दया न आल्यानं कडमडत उठावंच लागायचं. एकदा उठून दूध पिऊन आंघोळ केली की मग मात्र आळस गायब व्हायचा. शाळा जवळच असल्याने आम्ही चालतच जायचो. स्वच्छ गणवेष घातलेले, डोक्याला चपचपीत तेल लावलेले, दप्तर पाठीला अडकवून हाताची घडी घालून तळवे का़खेत घालून चाललेले थवेच्या थवे शाळेच्या रस्त्यावर पसरायचे. कुंदाच्या फुलांचे दिवस असतिल तर दोन वेण्यांवर कुंदाचे लख्ख गजरे, त्यात दोनचार अबोलीची फुले ओवून, अगदीच अजून हौशी माता असेल तर कुंद अबोलीच्या गजर्यात मरव्याची चारदोन पाने पण असायची ! हा असा सुंदर गजरा आंघोळ केल्याशिवाय केसात माळायची आपली लायकीच नाही असं वाटायचं ! सकाळच्या त्या धुकट, गारठ जड हवेत हा कुंदाचा नि मरव्याचा सुगंधही रेंगाळत रहायचा.

मुलांची गोष्ट अजून वेगळी. मला वाटतं ते आंघोळीच्या बाबतीत जास्त आळशी असावेत. आंघोळीसाठी कदाचित आधीच पडलेली एखादी चापट किंवा चिमटा चेहर्यावर वागवत ते ही जथ्थ्याने रस्त्यावर असायचे. त्यांच्या गणवेषात खाकी हाफ पँट असल्याने केसांना जेवढे खोबरेल चोपडले असेल तेवढेच हातापायांनाही चोपडलेले असायचे. जो तेल लावणार नाही त्याचे पाय पांढरेफटक मातीच्या रंगाचे दिसायचे. मग चुकून त्यावर पाणी सांडलं तर ते कसं घाण वासाचं दिसायचं ! म्हणूनच कदाचित हे होऊ नये म्हणून ते अंगालाही पचपच तेल लावत असावेत.

 सकाळच्या कोवळ्या उन्हात प्रार्थनेला उभं राहिल्यावर सगळी काळी डोकी आणि उघडे हातपाय तेलामुळे चमचमताना दिसायचे. नुकतीच दिवाळी झाल्यामुळे दिवाळीत उरलेल्या अभ्यंग तेलाचा सदूपयोगही आम्ही सगळेच करायचो. सकाळी पहिल्या तासाला वर्गात फुलांच्या बरोबरीने माका,चमेली,बदामाचं तेल आणि हो नवं आलेलं चिकट नसलेलं केयो कार्पिन अशा तेलांचे वासही मिसळून दरवळायचे.

तर आंघोळ ! सुटीत गावकडे गेलो तर तिथला स्नानसोहळा अजून वेगळा असायचा. सक्काळी सक्काळी मांजरांच्या अंगावर उड्या मारण्याने जाग यायची. मग उठून बाहेर जायचं. आजी शेणाचा सडा घालत असायची. आई, काकू चूल पेटवण्याच्या तयारीत. आजोबा उगाचच लवकर आवरा ची गडबड करत असायचे. गोठ्यातून गायी सुटलेल्या असायच्या. काका पूजेला बसलेले असायचे. आम्ही पोरंसोरं मात्र काय करावं ते न कळून अर्धवट झोपेत नुसते बसून रहायचो. मग कोणीतरी म्हटल्यावर वतलासमोर दात घासत पुन्हा बसून रहायचं. वतलात तुरांट्या घालत जाळ मोठा करायचा. मस्त शेकत बसायचं. तिथेच बसून मग दूध प्यायचं. मग आंघोळ. तुरांट्याच्या आणि गोवर्‍यांच्या धुराचा वास लागलेलं ते खमंग आणि कढत पाणी घंघाळात हसत असायचं. त्या पाण्याने केलेली आंघोळ ही माझी जग्गात सर्वात आवडणारी आंघोळ !

कधीमधी आई नाहीतर आज्जीला आम्हाला न्हाऊ घालण्याची हुक्की यायची. मग काय.. हे असं जवळजवळ उकळतं असणारं पाणी, उकळलेल्या शिकेकाईचं नाकातोंडात जाणारं पाणी, डोळ्यांची होणारी आग, केसातून आपणच मुरवलेलं वाटीभर तेल काढण्यासाठी केसन केस धुवून खसाखसा फिरणारे काचेच्या बांगड्यांचे हात, मानेवरची मळाची पुटं ( असं त्यांचं म्हणनं!) काढणारी वज्री नाहीतर अंग घासायचा दगड आणि या सर्वांवर कळस चढवणारा आमचा आकांत !!!!! आहाहाहा.... केवळ अवर्णनीय !!! या अशा स्नानानंतर चुलीवरची कढत भाकरी हाणायची नि आता काय खेळावं हा विचार करत पेंगायचं ! दुसरा काही पर्यायच नाही !

दिवाळीच्या दिवशी आजी घरीच उटणं वाटायची. तीळ, हळद, चंदन आणि सायीचं दही. सुगंधी तेलाने माखलं की आजीच हातापांयांना हे उटणं चोळायची. मग अंगावरून ज्या काळ्या लेवाळ्या निघायच्या त्यांना आजी मळ म्हणायची. तो मळ बघता पार्वतीने मळापासून गणपती केला यावर आमचा फार म्हणजे फारच विश्वास बसायचा !
आपल्या अंगावरून एवढा मळ निघतोय याची एकाच वेळी मज्जा नि धास्ती वाटून त्या दिवशी मोती साबण जरा जास्तच वापरला जायचा.

पुढे आंघोळीपेक्षा वेगळे विषय चिंतनासाठी डोक्यात येत गेल्याने इथपासून ते मोठे होईपर्यंतच्या आंघोळींविषयी
काही चिंतन नाही. :)

युरोपात राहताना पहिल्यांदाच बाथटब या प्रकरणाशी ओळख झाली. लहानपणापासून अंगावरचा मळ वगेरे संस्कार झाल्याने पहिल्यांदा या टबात पाणी साठवायचं नि त्यात बसून किंवा लोळून आंघोळ करायची ही कल्पनाच गचाळ वाटली. मग तिथल्या पहिल्या थंडीच्या कडाक्यानं गरम पाण्यात भिजत पडून राहाणं कसं सुखाचं ते शिकवलं. तरी तो प्रकार आंघोळ म्हणून फारसा आवडला नाहीच. बाथटब मध्ये बसून पुस्तकं वाचणं, लॅपटॉपवर सिनेमे बघणं या गोष्टी मी कधी करेन असं वाटत नाही. पण अनेकांना हे आवडतं म्हणे.

माझ्या मते प्रत्येक ऋतूतल्या आंघोळीची कळा वेगळी असते. उन्हाळ्यात सकाळचा गारवा अनुभवत उन्हं वर आल्यावर उठावं, निवांत आवरून मग थंडगार न्हाणीघरात गार शॉवरखाली एक मिनि समाधी लावावी ! नाहीतर आमच्या गावच्या नदीच्या खळखळ पाण्यात वाळूत बगळ्याशी शर्यत करत लोळत ध्यान लावावं, नाहीतर आडाचं पाणी शेंदून शेवाळाचा गोडुस वास असलेल्या त्या पाण्यात चुबुकचुबुक करत खेळत बसावं, नाहीतर विहिरीतल्या गार अंधार्‍या पाण्यात डुबकी मारावी, नाहीतर पोहोण्याच्या तलावातल्या निळ्याशार तलम पाण्याशी खेळावं, नाहीतर उन्हं कडक होण्या आधी 'अजून एकदाच'! असं किमान २५ वेळा म्हणत समुद्राच्या लाटांना भिडून यावं, नाहीतर उन्हात बादली ठेवून त्या ऊनवासाच्या कोंमट पाण्यात मैसूर संदल किंवा संतूरचा वास मिसळावा.... रात्री झोपण्यापूर्वी गार पाण्याने आंघोळ करायची, फसाफसा घामोळ्यांचे पावडर लावायचे आणि गच्चीत मच्छरदाणीत गप्पा हाणीत चांदणं पांघरुन झोपायचे... ही उन्हाळ्यातली आंघोळ. हिवाळ्यातल्या आंघोळीसारखेच या आंघोळीलाही मोगरा, वाळा, कडुनिंब आणि हो.. आंब्यांच्या रसाचेही वास आहेत.

पावसाळ्यातली आंघोळ मात्र वरच्या दोन्हीपुढे फारच बाळबोध. त्या मानाने कमी नखर्याची. अवघी सृष्टी न्हात असताना आपल्या क्षुद्र आंघोळीकडे लक्षही जाऊ नये असा पाऊस ! पहिल्या पावसात होणारी आंघोळ ही खरं मनाची आंघोळ असते. शरीरापेक्षा मनच हा अनुभव घेत असतं. मुसळधार पावसात रेनकोट छात्रीशिवाय भिजायचं आणि मग कोरडं झाल्यावरही अंगाला येणारा पावसाचा वास आणि कुठल्याच शांपूने होऊ शकणार नाहीत असे मऊ झालेले केस... ही पावसाळ्यातली आंघोळ!

आंघोळीला आंघोळ म्हटलं की कसं आई, आजी, काकू, मावशी, मैत्रिणीला बोलावल्यासारखं वाटतं. 'स्नान' म्हटल्यावर उगाच वेदशास्त्रसंपन्न धीरगंभीर शास्त्री येतायत असं वाटतं. कावळ्याची आंघोळ म्हटलं की आंघोळ न करताच अत्तराचा फाया नि गंधाचा टिळा लावलेला बेरकीपणा दिसतो. चिमणीची आंघोळ म्हणताच फुटलेल्या पाईपमुळे तयार झालेल्या कारंज्यात दप्तर भिजू न देण्याचा लटकेपणा करणारी पिटुकली दिसतात.

 आम्ही शिबिरांवर जायचो तेव्हा आंघोळ हा तिथे अनावश्यक वाटणारा पण अत्यावश्यक असणारा वैताग असायचा. अशा वेळी एकमेकींना ' हाडं खंगाळून झाली का' असं विचारायचो. ते विचारताना समोर कोणत्याही हाडाचा मागमूस दिसणार नाही अशी मैत्रिण फिदीफिदी हसायची ते फार मस्त वाटायचं.

गंगेत अत्यंत श्रद्धेनं डुबकी मारणारे लोक, तोंडात पाण्याचा थेंब घेण्यासाठीही आंघोळीची अट असणारे लोक, दोन पायांवर तेलाने माखून ऊन ऊन पाण्याने आंघोळ घालत असतानाच पेंगणारी बाळं, तोंडाचं बोळकं आणि कमानीसारखी कंबर असतानाही लुगड्याचा पिळा खांद्यावर टाकून येणारी एखादी पणजी, शाळेत जाण्यापूर्वी आंघोळ करून गंधपावडर करणारी चिमुकली, स्वतःचा भांग पाडणारा आरशात भुवया ताणून बघणारा ऐटबाज चिमुकला, आंघोळीनंतर केस झटकणारी षोडशा, घाईघाईने आंघोळ उरकून केसांना तसाच पंचा बांधून कपाळावर टिकली टेकवून कामाला लागणारी गृहिणी.... ही आणि अशी अनेक चित्रे माझ्यासाठी नेहमीच प्रसन्न करणारी आहेत.

तर असं हे आंघोळपुराण. शेवटी माझं आंघोळीच्या बाबतीतलं एक स्वप्नं आहे ते सांगते ;)

माझे काही मित्रमैत्रिणी मला प्रेमाने 'म्हशे' म्हणतात त्याला माझा अजिबात आक्षेप नसतो. कारण मला नं एकदा खरंच म्हशीसारखी आंघोळ करायची आहे... उन्हाळा असावा.... स्वच्छ मातीचं, स्वच्छ पाणी घातलेलं डबकं असावं... त्याची लांबीरुंदीखोली अर्थातच माझा चेहरा बुडणार नाही एवढी असावी... आणि मग मी त्या चिखलात पसरावं.... आहाहा... आमेन !!!!!

                 

Thursday, 22 January 2015

उकडशेंगोळे


काल गप्पा मारताना मी उकडशेंगोळे केलेत म्हणाले तर प्रश्न आला म्हणजे काय ? हा मराठवाड्यातला एक वन डिश मील का काय म्हणतात तसला पदार्थ. इतरत्र शेंगोळे म्हणून करताना कोणी कुळिथ तर कोणी नाचणीचं पीठ वापरतात. हे शेंगोळे नुसते वाफवुन मग कमी तेलावर परतून कोरडेही खाता येतात. थालिपिठाची पिल्लंच म्हणा ना.. !
पोटभरीचा पदार्थ म्हणून करताना तो असा वरणफळाच्या स्टाइलने करतात. आजकाल रेशिपी देताना ती पण रंजक करण्याची आपल्या मिपावर फ्याशन आहे म्हणे. बघते मला जमतेय का. काल एकाला याचा थ्रीडी फोटु हवा होता खायला ! असली दरिद्री स्वप्नं नकोत म्हणून ही घ्या रेशिपी....


(आजी मोड ऑन)

घरात चार कार्टी असली की गिळायला जरा जास्तच लागतं. मी आपली सक्काळ संध्याकाळ त्या चुलखंडाजवळ शेकून निघते. सुना बर्‍या आहेत पण सुगरणपणा जरा कमीच. शिवाय त्यांच्या नौकर्‍या सांभाळत गाडं काही पोळी भाजीच्या पुढं जात नै. वेळच नै हो... मग काय.. आपल्या जिभेला शेवाळ आलं की आपणच चार वेगळे जिन्नस करायचे न पोरांच्या नावाने गिळायचे. त्यात यांची डायटची फ्याडं सांभाळून केलं तर बरंय. नाहीतर नाकं उडवितात. पाकिटातली गोमूत्राच्या वासाची म्यागी नि सुपं ( फुळ्ळुक पाणी नुसतं) गिळताना ही फ्याडं आड येत नाहीत याकडे मीही कानाडोळाच करते. ;)

तर आमच्या धाकट्याच्या थोरलीचे जिभेचे चोचले फार. त्यात तो पास्ता का फास्ता म्हणजे जीव ! म्हणलं अगं त्या पास्त्याच्या पुंगळीसारखी होशील ! जरा घसघशीत खावं... तर म्हणे आज्जी मग तु दे असं चटकमटक... म्हणलं बरं.. जन्म गेला यांच्या जिभेची कौतुकं करताना. आता नातवंडांसाठी मागं हटले तर नावाची लक्षुम्बाई नाही !

झालं. तरातरा गेले सैपाकघरात. ज्वारीचं पीठ घेतलं २ वाट्या, अर्धी वाटी बेसन आणि उगीच चिकटपणाला थोडिशिक कणिक. त्यात घातलं चमचाभर लाल तिखट, पाव चमचा हळद, पाव चमचा हिंग आणि मीठ. घसाघसा मळलं नि ठेवलं बाजूला. कढईत बचकाभर लसणाची फोडणी केली, त्यात पण तिखट मीठ हळद घातलं नि तांब्याभर पाणी ओतलं. उकळी येऊस्त्वर वाट बघावी म्हणलं तर देवळापासच्या येश्वदाबाई आल्या गावभरची धुणी बडवायला. ( ते तुमचं गासिप कि काय तेच ) मग तिंबलेलं पीठ घेतलं न बसले त्यांच्यापुढं. कडबोळ्यासारखे शेंगोळे वळायला तसा वेळ नाही लागत. पण म्हटलं या बाईला मी रिक्कामटेकडी नै वाटू.. ! येश्वदेच्या तोंडच्या पट्ट्यावाणीच भराभरा शेंगोळे वळले. तवर फोडणीच्या पाण्याला आधण आलं होतं. खळ खळ उकळीत एकेक शेंगोळे टाकले. तेवढ्यात १०८ वेळा रामचं नाव पण घेऊन झालं. कामात काम करायचं झालं ! मग येश्वदेला चहा करुस्तोवर शिजले चांगले. बोटानी चेपले तर आतपर्यंत शिजलेले दिसले. हो... मला नै बै उठसुठ तोंडात घालत बसायला आवडत ! मग येश्वदेला खाय म्हणलं तर तिला प्रदोष ! धाकट्याची थोरली बसली होती गप्पा हाणत फोनवर. तिला हलवून बोलावली. म्हणलं ये तुला गावरान पास्ता केलाय. "पास्ता?" म्हणत लेकरु टुण्ण्कन उडी मारून आलं जवळ. अशी माया आली लेकराची...
गुळाचा सुपारीएवढा खडा घेतला न टाकला शेंगोळ्यात. उगाच उकडलेलं खाऊन पोट नको फुगायला. तेवढ्यात खमंग वासानं की काय बाकीची पोरंटोरंही आली. बसली खायला न काय सांगू सगळी कढई १० मिनिटात फस्त की वो...
"अमेझिंग पास्ता आज्जी" ! मला काय ते कळलं नाही. तरी पदर तोंडाला लावून कवतुकानं हसले झालं.
तर आसं झालं. साधं मेलं जवारीचं पीठ. त्याचे थोडे लाड केले की गप पोटात गेलं लेकरायच्या. अशा भाकरी बडवून
खाल्ल्या असत्या व्हय ??? 

आमच्या सुना कधी असं शिकायच्या रामाला ठावुक ! येते हो आता. दिवेलागणीची वेळ झाली. एक राहिलंच. मला माहीत व्हतं तुम्ही फोटु मागणार. पण मला बै तसं सांगायची लाज वाटली. पण पोरं पटापटा बोटं
चाटत सुटली तेव्हा थोरल्याच्या रांगत्याला म्हणलं काढ बाबा फोटु. अस्सा साजरा फोटु काढला माझ्या लेकरानं. अर्धाच देत्ये. कारण उरलेल्या अर्ध्या फोटोत त्याची ढेरी आलीय. दृष्ट नको लागायला. 
 ( आजी मोड ऑफ) ;)

आता यातली नेमकी रेसिपी आपापल्या जबाबदारीवर शोधून करणे ;) :)



 उत्तर द्या

Thursday, 6 November 2014

मांजरगप्पा १

एके दिवशी सगुणाला घ्यायला काकुंकडे गेले तर खाली पायर्‍यांपाशी एका हेल्मेटमध्ये चार डोळे लुकलुकताना दिसले. दचकुन नीट बघितलं तर चक्क मांजरीची पिल्लं !!! जेमतेम ४-५ आठवड्यांची ! एक कुट्ट काळं,पोटाकडून पांढरं नि दुसरं लख्ख पांढरं पण ढग आल्यासारखे चारदोन काळे पुंजके असलेलं. दोघेही माझ्याकडे दबा धरून शत्रूकडं पाहातात त्या नजरेनं बघत होती ! मी पण मग विचित्र लुक देऊन तडक वर गेले. कन्यारत्न वाट बघत होतं. तिने परस्पर त्या मांजरांना दत्तक घेतलं होतं ! आणि काकुंनी पण ती पिल्लं मला द्यायचं ठरवून टाकलं होतं...

कथा अशी होती की भल्या पहाटे उठलेल्या काकांना दोन तीन कुत्री या पिल्लांच्या मागे लागलेली दिसली. त्यांची आई कुठेच दिसत नव्हती. पिल्लं मात्र जिवाच्या आकांताने ओरडत होती. मग काकांनी ती सोडवली. घरात आणली. पण घर ऐन रस्त्यावर. पिल्लं सांभाळणं शक्यच नव्हतं. पण त्यांचं काय करायचं न कळून चार दिवसांपासून त्यांना दूध, खाणं देणं चालू होतं. आम्ही नुकतेच नव्या घरात रहायला आलो होतो. तिथे भली मोठी अंगण म्हणावी अशी बाल्कनी आहे. त्यामुळे मांजर पाळण्याची माझी सुप्त इच्छा मी बोलायला लागले होते. लहानपणी घरी खूप मांजरं असायची. तेव्हापासून मांजरं लाडकी. मी त्या मांजरांच्या खूप गोष्टी सगुणाला सांगितल्या म्हणून तिलाही वाटायला लागलं की मांजर हवं ! आता तर आयती दोन पिल्लं समोर. झालं. फारशी मानसिक तयारी नसताना आम्ही पिल्लं घेऊन घरी आलो.

 मांजरांबद्दल अभ्यास नव्हताच. शहरात, ती ही फ्लॅट मध्ये मांजरं पाळायची म्हणजे काय याचाही विचार केला नव्हता. लहानपणी गावी घरात दहाबारा मांजरं असायची. पण तो अंगण, गोठा, मागचा वाडा, लिंबोणीचं झाड, २०-२२ गायी नि एक कुत्रा असलेला मोठा वाडा होता. एका संपन्न शेतकर्‍याच्या घरात मांजरं हवीतच. रात्री आम्ही झोपलो की आमच्या अंगावर उड्या मारणारी, पावसाळ्यात बेडकांशी खेळणारी, पणजी आज्जीच्या मांडीवर विसावणारी, दिवेलागणीला आई काकूच्या मागे मागे फिरत खाणं मागणारी, अंगणात निघालेल्या विंचू सापाला जागीच खिळवून ठेवणारी अशी मांजरं आठवणीत होती. त्यांच्याबद्दल घरात कधी तक्रार नाही. दिवेलागणीला कुत्र्यामांजरांचं खाणं हे घरातल्या बायकांना काम असायचं. कालच्या दुधाचं विरजण लावून, दुधाचे पातेले विसळून त्या पाण्यात अजून दूध घालायचं. मग मोत्या कुत्र्याची एक नि मांजरांची एक अशी केलेली मोठ्ठी भाकरी कुस्करायची. तोवर मांजरं एकीकडे नि कुत्रा एकीकडे शांतपणे वाट बघत बसायची. कुस्करून झालं की आपापल्या ताटालं मन लावून खायची. अधुनमधुन अमक्या मांजरीला ४ पिल्लं झाली वगेरे आजीकडून कानावर पडायचं. ती पिल्लं मांजर आपल्या तोंडात धरून घरातल्या घरात जागा बदलताना बघणं खूप मौजेचं असायचं. अशा सगळ्या आठवणी चांगल्याच होत्या. त्यामुळे जमेल आपल्याला असे वाटले नि मी मांजर घरी न्यायला तयार झाले. सगुणाच्या डब्याच्या पिशवीत दोन्ही पिल्लं घातली नि गाडीवरून घरी आणली.

 अंगणातल्या एका कोपर्‍यात त्यांना ठेवलं. बराच वेळ दोन्ही पिल्लं जागा बघत होती. वास घेत होती. लपुन बसली होती. मग एक चेंडू आणला आणि टाकला काळीकडे. जे घाबरलं पिल्लू ... धुम पळून कोपर्‍यात डोकं लपवून बसली. ! मग त्यांना दूध दिलं. ते चुटुचुटू दोन मिनिटात साफ ! मग अजून दिलं. पोळी कुस्करून दिलं. पोळी तशीच ठेवून दूध साफ ! अंगणार बागकामाच्या अवजारांसाठी जे जाळीचं कपाट होतं तिथे ती विसावली. त्यांनी निवडलेली जागा असू दे असं म्हणून आम्हीही रात्री झोपून गेलो. बेडरूमच्या खिडकीखालीच ही जागा असल्याने लक्ष ठेवणे सोपे जाणार होते. दोन दिवस चांगले गेले. आता ओळख वाढली होती. दोन्ही पिल्लं माझ्या नि सगुणाच्या मांडीवर चढून बसू लागली होती. तिसर्‍या दिवशी मी सैपाकघरात काम करत होते. तर अचानक मोठा फिस्स्स्स असा आवाज आला. तशी बाहेर धावले तर एक मोठं काळं मांजर पिल्लांवर हल्ला करत होतं. मोठ्यानं ओरडून त्याला हकललं. काळं पिल्लू थरथर कापत होतं. पांढरं भितीने तोंडातून आवाज फुटत नाही अशा स्थितीत होतं. मलाही हात लावू देईनात. काय करावं कळेना. मग लक्ष ठेवत राहिले. काळं मांजर पुन्हा मारायला आलं. त्याने मारलेली नखं ओरखडे दिसत होते. मग पिल्लांना घरात आणलं. एव्हाना सगुणाने दिलेली अनेक नावं बदलून झाली होती. शेवटी मनी नि माऊ ही नावं फायनल ठरली. पांढरी ती मनी नि काळी ती माऊ. या मनी नि माऊच्या काही गप्पा गोष्टी !!