Wednesday, 1 July 2020

राजगिऱ्याची गाठोडी

आषाढी एकादशी म्हणजे बाहेर भुरभुरता पाऊस, शाळेच्या डब्यात साबुदाणा उसळ. प्रत्येकीच्या डब्यात वेगळ्या चवीची ! लाल तिखट घालून, मिर्ची घालून, काकडी घालून,बटाटा घालून, दाण्याचा कूट न घालता भरड शेंगदाणे घालून....!

घरी भगरीची दशमी,थालीपीठ, दही,रताळ्याच्या काचऱ्या, शेंगदाणा आमटी,लाडू,आणि दही साबुदाणा साखर ! ताक,आमरस, चिक्की, उपासाचे पापड चकल्या,खजूर केळी पपई वगैरे आहेच !!!

या सगळ्यांपेक्षा वेगळी गोष्ट सासरी आल्यावर खाल्ली ! गाठोडी !!!

आधी एक आठवण सांगते. तीन चार वर्षांपूर्वी एका आजारी आजींना भेटायला जायचं होतं. नव्वदी ओलांडलेल्या दुर्धर आजाराने ग्रासलेल्या तरीही प्रसन्न आजी ! दोन आठवडे झाले काहीच खायला जात नाहीये असं ताई सांगत होती. काहीतरी खाऊ न्यायचा म्हणून मी आमच्या शेतातून आलेल्या राजगिऱ्याची गाठोडी करून नेली!
त्या आजीना सांगितलं तर एवढ्या आनंदल्या ! म्हणाल्या माया,अगं माझ्या लहानपणी माझी आई आणि आजी करायच्या ही गाठोडी ! कशी विसरले होते काय माहीत ! अगदी ती चव आठवली !!!
खूप समाधान वाटलं. ताई म्हणाली पंधरा दिवसांनी असं नीट मन लावून चवीनं काहीतरी खाल्लं त्यांनी !!! नंतर थोड्याच दिवसात आजी गेल्या. त्यांच्या लहानपणीचा खाऊ माझ्या हातून खाल्ला हे जाणवलं आणि भरून आलं!

परवा इथं ग्रोसरी घेताना चक्क अख्खा राजगिरा दिसला !! जवस,तीळ,राळे या सुपरफूड च्या रांगेत दिमाखाने इंग्रजी नाव मिरवत स्वतःचं भरमसाठ मोल सांगत तो उभा होता! मोह आवरला नाही म्हणलं माया,उचल ते गाठोडं !!! आणि घेऊन आले.

पारंपरिक पदार्थांची न्यूट्रिशनल व्हॅल्यू वगैरे बघायची सवयच नसते आपल्याला. राजगिरा सुपरफूड का आहे बरं म्हणून बघायला गेलं तर थक्क झाले. हजारो वर्षे जुनं धान्य आहे. ग्लुटन फ्री म्हणून लेबल पण दिसलं!
Amaranthus is a cosmopolitan genus of annual or short-lived perennial plants collectively known as amaranths. Some amaranth species are cultivated as leaf vegetables, pseudocereals, and ornamental plants. Most of the Amaranthus species are summer annual weeds and are commonly referred to as pigweeds.
Energy: 371.4 Calories (per 100 g)
Protein: 14 g (per 100 g)
Calcium: 159 mg (per 100 g)
Iron: 7.6 mg (per 100 g)
Potassium: 508 mg (per 100 g)
Scientific name: Amaranthus

पूर्वी आमच्या भागात भगर आणि राजगिरा पीक खूप मोठ्या प्रमाणात घेतलं जायचं. घरोघरी वर्षभरात येणाऱ्या शंभरेक उपासाच्या दिवसात भगर आणि राजगिरा या स्वतःच्या शेतातून येणाऱ्या धान्यावर भर असायचा. 
अशा या सोन्याच्या दाण्याचे अनेक प्रकार केले जात.राजगिरा लाह्या,भाजणी,भगरीसोबत दळून दशम्या, थालीपीठ, उपमा,शिरा,खीर,गाठोडी,लाडू ! अनेक तऱ्हा!

आमच्या घरी अजूनही हे सगळे प्रकार होतात. पण याचा डोळस वापर वाढायला पाहिजे असं वाटलं. आमच्या शेतात आम्ही गेली काही वर्षे घरच्यापुरता राजगिरा लावायला सुरुवात केली आहे.

या पदार्थाला गाठोडी हे नाव का पडलं नक्की माहीत नाही. पण बहुदा एखाद्या वारकऱ्याने वारीत चालत असताना शिदोरीत असलेली पुरचुंडी पाण्यात उकडून ते चवीचं गाठोडं वाटून खाताना हे नाव दिलं असावं!!
एखाद्या पदार्थानं किती पौष्टिक आणि किती साधं असावं त्याचं हे उदाहरण! खसखशीपेक्षा जरा मोठा दाणा ! हातात घेतला तर वाळूसारखा सुळसुळत बोटांतून निसटून जाईल! वास घ्या...मातीच्या वासाशी नातं सांगेल!

तर हा गुणी राजगिरा स्वच्छ धुवून एका स्वच्छ कापडात घालून पाणी निथळून घ्यायचं. पाणी निथळलं की त्याचं घट्ट गाठोडं बांधायचं. मोठ्या पातेल्यात पाणी उकळत ठेवायचं. पाण्याला उकळी आली हे अख्ख गाठोडं त्यात शिजायला ठेवून द्यायचं. गाठ पक्की असली पाहिजे.
साधारण अर्धा तास ते उकडून झालं की गाठोडं बाहेर काढून जरा गार होऊ द्या. मग ते सोडून एका पातेल्यात शिजलेला राजगिऱ्याचा गोळा मोकळा करायचा. मोकळा केला मस्त मातकट वास घमघमतो !!!
आता त्यात गूळ घालायचा आणि कपभर पाणी घालून गरम करत गूळ विरघळू द्यायचा. गाठोडी तयार आहे !
या प्रेमळ सात्विक गाठोडीला जरा ग्लॅमरस करायचं का? नाव बदलून? Ancient grain porridge किंवा amaranth porridge किंवा golden porridge किंवा gluten free golden porridge??

नाव काहीही द्या ते करताना मात्र या कृतीने करा.
जरा जास्तच साधं वाटत असेल तर सजावट करा.
एका पळीत तूप गरम करा त्यात बेदाणे काजू चारोळी घाला आणि ही फोडणी गाठोडीवर घाला.
मला ज्यात त्यात वेलची जायफळ घालायला आवडत नाही. राजगिऱ्याची एक मातकट चव असते, गंध असतो तो मोडायला नको वाटतं म्हणून मी वेलची जायफळ घालत नाही. तुम्ही घालू शकता.
यात दूध किंवा साय घालूनही खूप छान लागतं.
गोड चालत आवडत नसेल तर चक्क ताक मिर्ची आलं मीठ घालून पण छान लागतं.
उपसाव्यतिरिक्त ही खीर दलिया च्या बरोबरीने राजगिरा घेऊन करता येते. तेव्हा गाठोडी बांधायची गरज नाही.
ग्लुटन फ्री भात म्हणून पण खाता येईल.
व्हीगन खीर करताना नारळाच्या दुधात करता येईल.
राजगिरा,ओलं नारळ, खसखस, साबुदाणा,नारळाचं दूध अशी खीर पण चांगली लागेल.
राजगिऱ्याचे दाणे शिजवून फार फुगत नाहीत.आणि फार पाणीही आटत नाही त्यामुळे शक्यतो मोकळा म्हणजे कापडात न बांधता शिजवू नका.
शिजल्यावर राजगिरा चिकट होतो तो चिकटपणा गूळ दूध घातलं की  अजिबात जाणवत नाही. एकाचवेळी मऊ आणि कुरुमकुरुम स्पर्श भारी वाटतो. रसगुल्ला खाताना येतो तसा आवाजही येतो !
कुकरमध्ये शिजवणार असाल तर घट्ट झाकणाच्या डब्यात दीडपट पाणी घालून शिजवा नाहीतर कुकरला चिकटून अर्धा वाया जाईल.

आज केलेली गाठोडी माझ्या दीड वर्षाच्या अमोहालाही खूप आवडली!
जी गोष्ट तिची आई आजी आवडीने खाते,  पणजी खापरपणजी आवडीने खायची ती हिलाही आवडावी हा आनंद आणि एक रेसिपी पुढच्या पिढीकडे सोपवली याचं समाधान गाठोडीत बांधलंय !!!


झणझणीत भुरका

अबीरगुलालाप्रमाणे लाल तिखटाची उधळण नाही केली तर तो मराठवाडी स्वयंपाक कसला!
शेंगदाण्याची,तिळाची,कारळाची,जवसाची,खोबऱ्याची चटणी कोणतीही असो त्यात लाल तिखट भरपूर असायला हवं!  या चटण्या तशा मराठवाड्याबाहेरही माहीत आहेत. पण या सगळ्यांच्या पंगतीत आपल्या गुणांनी जिभेवर नाचत झोपलेल्या चवीला खडखडून जागं करणारा आमचा भुरका अती साधेपणाच्या गुणामुळे फारसा चमकत नाही!

खूप साधे दिसणारे पदार्थच खरं तर विशिष्ट चव आणून करायला अवघड असतात हे मी भुरका करताना शिकले.
जेवणाच्या टेबलवर लोणचं चटण्यांच्या बरण्यांच्या शेजारी वाडगाभरून भुरका नसला तर ते चित्र पूर्ण वाटत नाही. वेगवेगळे डिप्स, सॉस ,साल्सा आणि ओल्या चटण्या खाताना हा जरा मागेच पडतोय. याची कृती लिहून ठेवायलाच हवी!

लहानपणापासून भुरका खाल्ल्याच्या चविष्ट आठवणी आहेत.
मोठ्या वाड्यात अंगणात लिंबाच्या झाडाखाली रात्रीची दुधातली दशमी,घट्ट दही आणि भुरका अशी न्याहारी व्हायची. आंब्याच्या दिवसात आमरस,पोळी,कांद्याची भरडा भाजी आणि भुरका हे आवडीचं जेवण असायचं. आमच्या घरी एक स्टीलची बादली रसाची बादली म्हणून ठेवलेली होती. ती  बादली भरून रायवळ आंब्याचा रस शर्यत लावून तुडुंब प्यायल्यावर शेवटचं बोट भुरक्याचं !!!

कधी आजोबा किंवा मामा लातूरला आले की त्यांच्यासोबतच्या दशम्या आणि भुरका खायला फार आवडायचा. त्यातही ज्या दशमीवर लोणच्याची फोड आणि चमचाभर भुरका असेल ती माखलेली दशमी !!!!
 कधी ताकाचे धपाटे,कांदा आणि भुरका, कधी गरम भाकरी आणि भुरका,साधी बिनतिखटाची मुगाची वरणफळं आणि भुरका, मऊ खिचडी आणि भुरका, कधी कच्चे पोहे भुरका लिंबू लावून, प्रवासात केळीच्या नाहीतर गुळाच्या दशम्या आणि भुरका, शंकरपाळी आणि भुरका अशा असंख्य आठवणी आहेत.

देशाबाहेर पहिल्यांदा आलो आणि इथल्या चवींची आवड असून तयार व्हायची होती तेव्हा कुठे फिरायला जाताना सोबत भुरका असायचाच. गाकर करून घेतले सोबत भुरका घेतला की शिदोरी तयार! बर्गर पिझ्झावरही भुरका लावून खाल्लेला आहे. सँडविच मध्ये चीज स्लाइस आणि भुरका हे आजही आवडतं. आता इथल्या चवीचं खाणं आवडतं तरीपण प्रवासात चार दिवसांनी तिखटाचीच भूक लागते तेव्हा प्रिय भुरका मदतीला येतो!! आता हा भुरका आमच्या मित्रमंडळीत एवढा आवडतो की अंगतपंगत असली किंवा सहजच खाऊ काय आणू म्हणून विचारलं की भुरक्याची फर्माईश होते!

भुरका म्हणजे नुसतं तळलेलं तिखट नाही. त्याची थोडी वेगळी पद्धत आहे. त्याचेही वेगवेगळे प्रकार आहेत. एक प्रकार सविस्तर सांगते.
पोह्यांचा भुरका
वेळ - 10 मिनिटे तयारीसह
साहित्य - लसूण ७-८ पाकळ्या
पाव वाटी लाल तिखट
पाव वाटी पोहे (कोणतेही चालतील)
दोन तीन चमचे शेंगदाणाकूट
जिरे,मीठ,तेल

कृती - साधारण पाऊण वाटी तेल तापत ठेवा. तेल तापतंय तोवर एका पसरट वाडग्यात तिखट थोडं पसरून ठेवा, त्यातच एका कोपऱ्यात दाण्याच्या कुटाची टेकडी करा, लसूण सोलून छान बारीक चिरून घ्या. पोहे हाताशी ठेवा. आता तेल चांगलं तापलं असेल. त्यात थोडे जिरे घाला. लगेच लसूण घाला. समोरची खिडकी, चिमणी,एक्झॉस्ट फॅन सुरू करा नाहीतर दिवसभर लसूण तळल्याचा वास घरात दरवळत राहील! लसूण गुलाबी कुरकुरीत झाला? आता गॅस एकदम कमी करून त्यात पोहे घाला. तेल एवढं गरम हवं की पोहे टाकल्याबरोबर फुलून यायला हवेत. पोहे फुलले की गॅस बंद करा. दुसऱ्या क्षणी हे मिश्रण तिखटावर घाला. तेल थोडं जरी गार झालं तरी तिखट तळलं जाणार नाही हे लक्षात ठेवा. आता मीठ घालून चमच्याने सगळं भरभर मिसळून घ्या. भुरका तयार आहे!

तेलात तिखट घालायचं नाही. ते जळतं आणि घशात जळजळ करत राहतं. तिखटावर तेल घालायचं.
हा झाला अशुद्ध भुरका! शुद्ध भुरक्यात दाण्याचा कूट घालत नाहीत! तो नुसत्या तिखटाचाच. मला दाण्याचा कूट घालून जास्त आवडतो कारण मग तो थोडा जास्त खाल्ला तरी पोटाला झेपतो.
तर भुरका प्रकरण एवढ्यात आटपत नाही. घरात कुणीतरी लसूण अजिबात न आवडणारं असतं. त्यांच्यासाठी तिळाचा भुरका करा. तेल गरम झालं की त्यात जिरे घालून तीळ घालायचे आणि ते तळले गेले की मिश्रण तिखटावर ओतायचं.

उन्हाळ्यात तीळ नको वाटतात का? मग एक काम करा. गाजराचा कीस उन्हात खडखडीत वाळवून ठेवा. भुरक्यासाठी तेल तापलं की त्यात तो तळून ते मिश्रण तिखटावर घाला.
दोडक्याच्या शिरा घालून , कढीलिंब घालूनही भुरका चांगला होतो.
असाच वाळवलेल्या कांद्याचा पण भुरका करा. मस्त लागतो!
एवढं सगळं लिहिल्यावर भुरका करावाच लागतोय!
आजचा मेनू मुगाची खिचडी,कोशिंबीर, गाकर आणि भुरका.
गाकर म्हणजे गव्हाची भाकर !
सोपी असते. पोळ्या लाटत बसायचा कंटाळा आला, कणिक जास्त सैल झाली, कालची कणिक शिल्लक राहिली असं काहीही कारण गाकर करायला पुरतं. त्याची रेसिपी वेगळी देईन.
तोवर तुम्ही भुरका करून बघाच !




Friday, 26 June 2020

मऊ उन्हाळा

काल सकाळी उठले तेव्हा सगळी दारं बंद असूनही आवाज कसला येतोय म्हणून बघायला बाहेर डोकावले तर कालव्याच्या काठावर भरघोस वाढलेलं गवत कापायला सरकारी गाडी आलेली!  काल बदकाच्या अंड्यांमधून पिलं बाहेर पडून पाण्यात पोहताना दिसली तेव्हाच आता गवत कापायला हरकत नाही असं मनात येऊन गेलं. इथली ती पद्धतच आहे. दोन तासात आमच्या घरापुढच्या टप्प्यातलं गवत कापून झालं सुद्धा !

दुपारी बाहेर लावेंडरच्या वासात या ताज्या कापलेल्या गवताचा वास मिसळून हवा एकदम मिरमिरीत झाली होती! गावभर फुललेल्या लिंडनचा वास पूर्ण उन्हाळ्याला माखलेला असतो त्यात या ही गंधछटा!

उन्हाळा उन्हाळा म्हणलं तरी अजून ऊन मऊसरच आहे. त्यामुळे समोरच्या रस्त्यावर अचानक वर्दळ वाढली आहे. रोजची कामं करताना स्वयंपाक घराच्या खिडकीतून, बैठकीच्या भल्या मोठ्या दारातून बाहेरचा कालवा आणि त्यांच्याशी जोडलेल्या असंख्य गोष्टी आमच्या दैनंदिन आयुष्याचा भाग झाल्या आहेत. शांत वाटणाऱ्या, कमी गजबजलेल्या गावाच्या या भागात ऋतूनुसार सगळंच बदलणं खूप ठळकपणे जाणवतं.

खेळ म्हणून कनोइंग करणारे गट आता सरावाला रोज येतात. झपझप एका तालात वल्हे मारत काही क्षणात ते दिसेनासे होतात ते बघायला मजा वाटते. सायकलिंग करणारे पंधरावीस जणांचे घोळके बगळ्यांची रांग जावी तसे ग्रेसफुली जातात तेव्हा नीट लक्ष दिलं तर त्यांचा म्होरक्या ज्या सूचना देतो त्याही दिसतात! मालवाहू बोटींवर आता कॅप्टनच्या कार बरोबर सायकलही दिसू लागते. बारा महिने कनोइंगला येणारे काका आता जास्त खुष होऊन वल्हवताना दिसतात. काठावर सरळ चालत गेलं तर पाच सात तंबू, त्यात तात्पुरता संसार मांडून बसलेले हौशी मासेमार गळ टाकून समाधी लावून बसलेले असतात. हातात फोन नाही, कानात गाणी नाहीत, सोबत कोणीही नाही तरी यांचा आनंद त्या मिळालेल्या एखाद्या चुकार माशासारखा तकाकत असतो! कालव्यात पोहायची परवानगी असल्याने तरुण मुलामुलींचे घोळके सुळसुळ मासोळ्या होऊन खेळत ओरडत हसत खिदळत पोहत असतात! कुटुंबवत्सल बाप्ये लहान मुलांना घेऊन स्केटिंग, सायकलिंग नाहीतर गवतावर नुसतंच लोळून खेळत्या मुलांची राखण करत पहुडलेले दिसतात. सगळ्या वयाच्या बायका पोरी उन्हाळी कपडे घालून टॅन होण्यासाठी म्हणून गवतावर वाळवण टाकावं तशा पसरलेल्या असतात!

पाण्यातली धांदल वेगळीच असते! काठावर वाढलेलं गवत अचानक कापल्यामुळे पिलांना कुठं लपावं कळत नसतं. लांबवर पोहोता येईल एवढी शक्ती अजून आलेली नसते. अशा बाळबदकांना बदकाया कसं जगायचं शिकवत त्यांना काहीबाही खाऊ घालत खायला शिकवत उगाचच या काठावरून त्या काठावर हेलपाटे मारत असतात. कधी कधी एखाद्या बारक्याने हट्ट केलाच तर चक्क त्याला पाठीवर घेऊन पोहताना पण दिसतात या माऊल्या! मोठ्या बदकांची दोन तीन घराणी एकाच कालव्यात नांदत असल्याने शिस्तीत भांडणं, कर्कश्य आवाजात यथेच्छ आरडाओरडा, चोचीने टोचून मारामारी, पाण्यावर तुरुतुरु पळत मध्येच डुबकी मारत पाठलाग असं काठावरच्या जगाकडे संपूर्ण दुर्लक्ष करून सगळं चाललेलं असतं!

लहान हाऊसबोटींमधून फिरणारे प्रवासी खायला देतात ते निर्विकारपणे खाऊन हा हा हा असं माणसासारखं हसत एकमेकांना टाळ्या देत यांचे आपले उद्योग पुन्हा सुरू  !!

सगळं काही फोटोत टिपत बसलं तर बघणार कधी म्हणून मनाने लावलेल्या "फोटो काढ"च्या कुरकुरीकडे दुर्लक्ष करून नुसतं बाल्कनीत बसून राहणं खूप सुखाचं आहे.

असं म्हणत आज नुसतीच बसले. तर सकाळपासून उन्हाने तळतळ करणारं आकाश साळसूदपणे वेगळेच रंग लेवून दाखवत होतं. अतिशय लहरी हवामानाच्या या देशात हे नेहमीचं आहे. राहवलं नाही म्हणून चार फोटो काढले आणि पुन्हा स्वस्थ बसले तर समोरच्या झाडांवरच्या कावळ्यांना सहन झालं नाही वाटतं!

त्याचं असं आहे की समोरच्या काठावर जी झाडांची ओळ आहे त्यात चार वडीलधारी झाडं आहेत. उजवीडावी झाडं अंगात आल्यासारखं वागतात तेव्हा ही वडीलधारी झाडं पाखरांना सांभाळून घेतात. त्यावर घरटी असतात. कितीही वारं वावधान सुटलं तरी ही ढळत नाहीत. यांच्या पायथ्याशी बसून कोणी काहीही बोललं तरी ती फक्त ऐकून घेतात!

 

आता उन्हाळ्यात रात्री साडेदहापर्यंत सूर्यप्रकाश रेंगाळत असताना ही झाडं शांतपणे कावळ्यांना आपल्या कुशीत झोपवताना रोज पाहते. सूर्यास्तानंतर थोड्या वेळाने रस्त्यावरचे दिवे लागेपर्यंतच याना शांतता मिळत असावी! कावळे सुधरु देत नाहीत. रोजच्या रोज भल्या मोठ्या संख्येने शाळा सुटल्यावर बाहेर पडणाऱ्या मुलांच्या लोंढ्यासारखे ते येतात आणि आपापल्या जागेसाठी भांडू लागतात! वडीलधारी झाडं नुसती स्तब्ध उभं राहून त्यांना हवं ते करू देतात. जवळपास तासभर कोणत्या जागी कोणी झोपायचं हे ठरत असावं. कारण उशीर झालेला एखादा जरी कावळा मध्ये घुसला तरी दुप्पट जोराने ओरडून ते त्याला दुसऱ्या झाडावर जायला सांगतात!!!
आजही हे सगळं बघत बसले. तेवढ्यात फिकट चंद्र आभाळात दिसू लागला. मावळतीच्या उन्हाने आवरायला सुरुवात केलीच होती तो हा येऊन उभा राहिलासुद्धा !

चंद्र आल्यावर मात्र कावळे हळूहळू शांत झाले. झोपी गेले. कालव्यातून बदकांनी पण शांत रहायचं ठरवलं. रस्त्यावरची वर्दळ कमी होत गेली. काठावर हवा खात बसलेले लोक घरी गेले. वारं हळूहळू एका लयीत शांतपणे वाहू लागलंय.

आभाळात फक्त उभं राहून चंद्राने  सगळ्या धांदलीला, गडबडीला आठवड्यातल्या या दिवसानंतरचा स्वल्पविराम दिलाय !!! ( इथली चंद्रकोर स्वल्पविरामासारखी असते.)

Tuesday, 23 June 2020

अन्नपूर्णेचा वारसा १ - ज्वारीच्या लाह्या, फोडणीचे दूध

चौथी पाचवीत असेन मी. शाळेतून आले तर आई कुठेतरी बाहेर गेली होती. शेजारच्या जोशींकाकुंकडे किल्ली आणायला गेले तर त्यांची धाकटी पाटावर बसून वाटीत काहीतरी घेऊन खायला बसतच होती, काकूंनी मलाही पाट घ्यायला सांगितला. या कर्नाटकी वैष्णव घरात नेहमी एक हवाहवासा वास भरून राहिलेला असे. आमच्या घरी कधीकधीच होणारे सांबार, गुंतपंगूले, इडल्या, उप्पीट यांच्याकडे रोजचंच. त्यात कांदा लसूणही अजिबात चालायचा नाही!

काकूंनी वाटी हातात दिली. चमचा भरून तोंडात घातला आणि पुढच्या अक्षरशः तीन मिनिटात वाटी रिकामी झाली होती! ज्वारीच्या लाह्यांचं पीठ होतं ते! ताकात कालवून वर हिंग मिर्चीची फोडणी दिलेलं!!

लातूरकडे नागपंचमी मोठा सण. तेव्हा घरोघरी लाह्या होत. नागाच्या नैवेद्यावर लाह्या आणि दूध ठेवायची पद्धत आहे. तर नागपंचमी जवळ आली की आई आणि जोशी काकू भल्या मोठ्या लोखंडी टोपल्यात मूठ मूठ ज्वारी टाकत लाह्या फोडत असत. त्यांचं टोपल्यातच पीठ होऊ नये म्हणून मोठ्या रवीला पुढे कापड बांधून ती टोपल्यातली लाह्या बनून उडणारी ज्वारी सतत हलवत रहावी लागे. जवळच एका मोठ्या कापडावर तयार लाह्यांचा डोंगर तयार व्हायचा! पांढऱ्या शुभ्र झगा उभा करून ठेवावा तशी एकेक टपोरी लाही! ही लाह्यांची ज्वारी खास वाण म्हणून आमच्याच शेतातून मंजरथहुन आलेली असायची.

मग पुढचे काही दिवस लाह्या मेतकूट तेल मीठ, लाह्या तिखट लोणचं, गोकुळाष्टमी स्पेशल लाह्या दही आलं मिर्ची कोथिंबीर घालून गोपाळकाला असा लाहीमय खाऊ आम्हाला मिळायचा.

लाहीपीठ आमच्याकडे फार आवडायचं नाही. जोशी काकूंकडे मात्र झटपट पोटभरीचा सकस नाश्ता म्हणून लाहीपीठ घरात तयार असायचं.  वाडग्यात लाहीपीठ घेऊन त्यात ताक आणि कोणतीही चटणी घालून कालवलं की तयार!

मग हळूहळू हा प्रकार मागेच पडत गेला. नंतर कित्येक वर्षांनी मला आमच्या आयुर्वेदिक dr नी न्याहारीला फक्त ज्वारीच्या लाह्या खा असं सांगितल्यावर लाहीपीठ पुन्हा घरात रुळलं. लाह्या मिक्सरमध्ये फिरवून घरीच लाहीपीठ करता येतं. फक्त त्या लाह्या स्वच्छ हव्या. कधीकधी विकतच्या लाह्या गरम वाळूत फोडलेल्या असतील तर त्यात कणी असते पीठ खाताना ती दाताखाली येते. तयार लाहीपीठ विकतही मिळतं. मी ते भारतातून येताना घेऊन येते. जवळजवळ वर्षभर ते खराब होत नाही.

सध्या मी रोज न्याहारीला खातेय.भाजलेलं असल्याने पचायला हलकं, लो कॅलरी, पौष्टिक आणि चवीचं!! आणि शिजवावं लागत नाही !

लाहीपीठ दूध मनुका भाजलेलं जवस
लाहीपीठ ताक मेतकूट
लाहीपीठ दही शेंगदाणे चटणी
लाहीपीठ दूध केळी
लाहीपीठ दूध साखर
ही आवडती कॉम्बिनेशन्स आहेत.
आता फोडणीचं दूध !

चारठाणला आजोळी घरात कोणीही चहा पीत नसत. सगळे दूध घ्यायचे. तेही 'चहा करा बरं' सारखं 'दूध करा बरं' असायचं! म्हणजे पातेल्यात दूध घेऊन त्यात साखर घालून नीट उकळून मग कपात ओतायचं! चुलीवर दूध आत्ताच तापलंय तरी दूध करायचं ते असंच!!! काय लॉजिक कुणास ठाऊक !

तर आजीला मात्र तसं दूध आवडत नसावं. ती फोडणीचं दूध प्यायची. आम्हालाही द्यायची.

म्हणजे आधी ते पितळी पातेलं स्वच्छ असलं तरी थोड्या पाण्याने विसळून घेणार,मग चुलीवर ठेवणार,त्यात थोडी साखर टाकून मग दूध आणायला दुसऱ्या चुलीजवळ जाणार. तिथून येईपर्यंत साखर रंग बदलून खरपूस खमंग वास सुटलेला असायचा. त्यावर चुररर आवाज करत दूध ओतलं की झाली फोडणी! मग मात्र ते नीट उकळू द्यायचं. कारण जळताना साखर पातेल्यात बुडाशी चिकटून जायची ती उकळणार्या दुधात विरघळून पातेलं स्वच्छ व्हायला हवं !!!

मग ते फिकट गुलाबी सोनेरी दूध फुलपत्रात ओतून प्यायला तयार!

माझी एक शाळामैत्रीण होती. तिचे बाबा चहाचं दुकान चालवायचे. एकदा माझ्याकडून हे फोडणीचं दूध ऐकून त्यांनी पण करून बघितलं आणि दुकानात चहा बरोबर ते ही विकायला लागले! मला खूप मस्त वाटलं होतं!

परवा घरी एका मैत्रीणीला मध्यरात्री गप्पा मारून दमल्यावर हे दूध करून दिलं! दूध न आवडणाऱ्या त्या मांजरीलापण हे आवडलं !

तर मंडळी, आत्ता इथं मस्त झिम्म पाऊस सुरू आहे. आमचं बाळ झोपलं आहे, गाणी सुरू आहेत,एकीकडे स्वयंपाक चालू आहे आणि हे दूध करून एकीकडे पीत ही पोस्ट पूर्ण करतेय!

मराठवाड्यातल्या विसरत चाललेल्या साध्यासुध्या पाककृती वाचायला तुम्हाला आवडणार असेल तर हॅशटॅग लक्षात ठेवा !

#अन्नपूर्णेचावारसा, #मराठवाडापारंपरिक

Monday, 22 June 2020

अन्नपूर्णेचा वारसा

कधीतरी आपल्या जिभेची लहानपणची स्मृती वर येते नि मग तेच लहानपणचे पदार्थ खाल्ल्याशिवाय चैन पडत नाही. आज चाळीशीत असलेल्या माझ्या अनेक मित्रमैत्रिणीना रोजच्या स्वयंपाकात फक्त अमराठी पदार्थ करताना बघते, मेजवानीचं जेवण म्हणून एकही मराठी पदार्थ नसलेला मेनू बघते, मुलांच्या फास्ट फूडच्या आवडी पुरवताना त्यात एकही पारंपरिक पदार्थ नसतो हे बघते तेव्हा थोडी खंत वाटतेच. आजीचे, पणजीचे हे पदार्थ, त्यांच्या पाककृती नव्या ग्लोबल चवींच्या मार्‍यापुढे हरवून जातील अशी भिती वाटते. मागच्या पिढीनं हस्तांतरित केलेला हा अन्नपूर्णेचा वारसा पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणं हे खरं तर अलिखित कर्तव्यच. तो वारसा पुढे चालवायचा की नाही हे पुढच्या पिढीने ठरवावं.

म्हणून ठरवलं की असे काही पदार्थ लिहून ठेवुया.

परवा उकडशेंगोळे करताना गडगिळ्यांची आठवण झाली. हिवाळ्याच्या दिवसात रोज काहीतरी गोड खायचा आम्हा मुलांचा हट्ट असायचा. आई किंवा आजी मग घरात असलेल्या रोजच्या जिन्नसांपासून काहीतरी जादूचा पदार्थ करून आमचे लाड करायच्या. त्यातला हा पदार्थ लाडका! जाडसर कणिक तुपाचे मोहन घालून घट्ट भिजवायची. त्याचे कडबोळे वळायचे, ते वाफवून घ्यायचे आणि एका पातेल्यात गुळाचा जरा घट्ट पाक करून त्यात पुन्हा शिजू द्यायचे. कडबोळी शिजेपर्यंत पाकही घट्टसर व्हायचा. यावर तूप घालून आम्ही आनंदाने खायचो.
आमच्या लहानपणी लाखाची डाळ आमच्या भागात बरीच यायची. घरोघरी त्याचा भरडा वेगवेगळ्या पदार्थात वापरला जायचा. श्रावणात घरोघरी जेव्हा पुरणावरणाचा स्वयंपाक असे तेव्हा लाखाचे वडे केले जात. भरडा तिखटमीठ हिंग जिरेपुड टाकून ताकात घट्ट भिजवायचा. त्याचे छोटे चपटे वडे आधी वाफवून आणि मग चुर्चुरीत फोडणीत परतून घेतले जायचे. हे वडे कढीसोबत खायला मज्जा यायची. दात नसणारी मंडळी हे वडे सुरुवातीलाच कढीच्या द्रोणात बुडवून ठेवत असत. मग भातासोबत खात.

पुरणावरून आठवलं. शेजारच्या काकुंकडे कोणत्यातरी सणाला बदामाचे पुरण खाल्ले होते. त्यांच्याकडे पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली ही पाककृती म्हणे. बदाम्, हरभरा डाळ आणि खवा समप्रमाणात वापरून त्याचे पुरण वाटायचे. मग एका मोठ्या परातीत तूप घ्यायचे न तव्यावरची पोळी थेट त्या परातीत बुडवायची न काढायची. त्यांच्या घरच्या मंडळींना ३-३ अशा पोळ्या खाताना बघून जीव दडपून गेला होता. आम्ही आपले एकच खाऊन आऊट !!!

बदाम एकुणातच फार प्रिय. हिवाळ्याच्या दिवसात पौष्टिक म्हणून आई ५ दिवस रोज सकाळी बदामाचा शिरा द्यायची. त्यासाठी रात्रभर बदाम भिजवायचे. सकाळी सोलून वाटायचे आणि मग त्याचा शिरा करायचा. छोट्या वाटीत हा शिरा हातात घेतल्यापासून २ मिनिटात संपूनही जायचा! आता उद्या... असं उत्तर ऐकून खवळलेल्या जिभेने शाळेत जाणं व्हायचं.

कुठेही गावाला निघायचं म्हटलं की दशम्या धपाटे आजही घरात होतात. गावी दुध उदंड. दूध वापरून केलेले पदार्थ पणजीला सोवळ्यातही चालत. गावाला जायच्या तयारीला चुलीवर भाजल्या जाणार्‍या या खमंग दशम्या धपाट्यांचा वास असे. धपाटे वेगवेगळ्या प्रकारचे होत. ज्वारीचं पीठ, त्यात थोडं हरभरा डाळीचं पीठ, घसघशीत लसूण, तिखट, हळद, मीठ, ओवा आणि हे पीठ ताकात मळायचं. ताक मात्र आंबट हवं. मग एक स्वच्छ पांढरं कापड ओलं करून त्यावर पातळ धपाटे भाकरीसारखे थापायचे न लोखंडी तव्यावर तेल घालून खरपुस भाजायचे. गरम खाताना लोण्याच्या गोळ्यासोबत आणि प्रवासात गार खाताना शेंगादाण्याची उखळात कुटलेली चटणी आणि आंब्याच्या लोणच्यासोबत! दिवाळीनंतर शेतात वाळकं यायला लागत. जराशी आंबुस पण दळदार असलेला हा काकडीचाच एक प्रकार. या वाळकांना किसून त्यात बसेल एवढं पिठं घालून आजी धपाटे करायची.कोणतीही पालेभाजी घालून धपाटे. परातीत भाकरीसारखे थापून तेलावर भाजलेले हे धपाटेही प्रवासात विनातक्रार २-३ दिवस आरामात चांगले राहत.

ज्वारीचं पीठ वा कणिक दुधातच मळून त्याच्या दशम्या म्हातार्‍या मंडळींना काही उपासांना चालत. आजी त्यासोबत दुधाचे पिठले करायची. नेहमीचेच पिठले पण त्यात पाण्याऐवजी दूध वापरून केलेले हे पिठले खाण्यापेक्षा पातेल्याच्या बुडाशी लागलेली त्याची खरवड खायला मला जास्त आवडायचं. या दशम्याही अनेक प्रकारच्या होत. कधी लाल भोपळा, कधी केळ तर कधी काकवीत पिठ मळले की वेगवेगळे प्रकार तयार होत.
सणावारांच्या गर्दीत नैवेद्य म्हणून सुधारस, भोपळ्याची खीर, कणकेचा चॉकलेटी शिरा, वळवटाची(बोटव्यांची) खीर असे पदार्थ होत. गुळाचा सांजा करून त्याच्या पोळ्याही होत. कणकेची धिरडी आणि गुळवणी होई. त्यात एकदा एका आजींकडे बालाजीच्या नैवेद्याला त्रिपूरसुंदरी नावाचा पदार्थ खाल्ला तो ठळक लक्षात आहे. भली मोठी जाडजुड पुरणपोळी, त्यावर तुपाची झारीने ओतलेली धार, त्यावर पिठी साखर पेरलेली आणि त्यावर चक्क लिंबू ! मला मुळात पुरणाचाच कंटाळा असल्याने कशीबशी सुंदरी खाल्ली. पण इतर लोक व्यवस्थित आडवा हात मारत होते.

आजोबा किंवा घरातली कर्ती मंडळी गावाला गेली की आळशी स्वयंपाक व्हायचा. त्यात प्रामुख्याने कुटके ! २-३ दिवसात उरलेल्या दशम्या किंवा पोळ्या कडक उन्हात वाळवून शिंकाळ्यात स्वच्छ कापडात बांधून ठेवल्या असत त्या खाली येत. मग चुलीवर कढई नाहीतर पितळेचे पातेले ठेवून त्यात बचकाभर लसूण आणि कढिलिंब आणि तिखट घालून पाणी फोडणी दिले जाई. त्याला आधण आले की दशम्यांचे तुकडे/कुटके त्यात सोडायचे. वरून किंचित बेसन सोडायचे. ५ मिनिटात एक चमचमीत चविष्ट पदार्थ ताटात ओरपण्यासाठी तयार असायचा.
दुसरा आळशी प्रकार म्हणजे हुरड्याच्या किंवा बाजरीच्या कण्या. दरवर्षी हुरडा खायला खूप लोक यायचे. खूप हुरडा भाजला जायचा. गरम गरम खाल्ला जायचा. तरीही जो उरे तो उन्हात वाळवून अजून एकदा भाजून जात्यावर भरडून ठेवला जायचा. बाजरीही अशीच भाजून भरडली जायची. मग कधीतरी लहर आली की याच्या कण्या शिजवल्या जायच्या. पद्धत तीच. कांदा वा लसणाची फोडणी त्यात वाटलं तर आणि असतिल तर भाज्या आणि या हुरड्याच्या कण्या. हुरड्याची गोडुस चव वरून घेतलेल्या कच्च्या तेलाची (करडी किंवा शेंगदाणा) चव अजूनही जिभेवर रेंगाळतेय.

येसर पातोड्या (पाटवड्या) आणि भाकरी हा पण आळशी स्वयंपाक. येसर आमटीत बेसनाच्या वड्या थापून शिजवायच्या. वरून कोथिंबिर.

दशमीचा मलिदा मला भयंकर आवडायचा. द्शमी बारीक कुस्करायची. त्यात कच्चं तेल तिखट मीठ हिंग आणि बारीक चिरलेला कांदा. सोबत ताजे ताक! तशीच फोडणीची पोळी. पोळीवर मेतकूट लोणचे वगैरे आवडते प्रकार पसरायचे न पळीत फोडणी करून ती यावर पसरायची. मग त्याचे रोल करून गिळून आपण पसरायचे 😉
शेपूफळं हा प्रकार वरणफळाचा मावसभाऊ. फक्त वरणात शेपू शिजवून लसणाची फोडणी देऊन त्यात हाताने तोडून कोणताही आकार न देता ही कणकेची फळं शिजवायची. शेपू आवडणारांना हा प्रकारही खूप आवडतो असा अनुभव आहे.

सासरी आजेसाबांच्या हातचे गाकर खाल्ले नि या पदार्थाच्या प्रेमातच पडले. पतळसर कणिक भिजवायची. मीठ घालायचं. आणि थेट तव्यावर थापायचं. एकदा थापून झालं की तेलाचा हात लावून पुन्हा घडी करायची. पुन्हा थापायचं. असं किमान तीनदा. मग छिद्र पाडून त्यात तेल सोडून थालिपिठासारखं एका बाजूने भाजायचं. हे गुळ तूप, लोणचं, ठेचा कशासोबतही खायचं. मी यात तेलाचा हात लावताना वेगवेगळ्या चटण्या, मेतकुट, लोणचे काहीही घालते. गाकर अधिक खमंग होते.

अशाच काही अनवट पदार्थात रसातला भात आठवतोय. उसाच्या रसात शिजवलेला भात आणि दूध. राळ्याचा भात आणि दूध गूळ नक्की कोणत्या सणाला खाल्ला जायचा आठवत नाही. त्याच जातीतला पदार्थ राजगिर्‍याची गाठोडी. शेतातला राजगिरा पुष्कळ असायचा. मग आषाढी एकादशीला ही गाठोडी व्हायची. पांढर्‍या सुती कापडात राजगिरा निवडून धुवून गच्च बांधायचा आणि उकळत्या पाण्यात ही गाठोडी उकडायची. त्यात नंतर दूध गूळ घालून खायची. गुळपापडीचे लाडू आजी खास करायची. घरात लग्न असेल तेव्हा सुद्धा तांदूळ धुवून सुकवून जात्यावरच भरडले जायचे. एवढ्या वर्हाडी मंडळींना पुरतील एवढे लाडू केले जायचे. हा भरडलेला तांदूळ खरपुस भाजून त्यात तूप गूळ घालून लाडू वळायचे. या लाडुंना तूप फार कमी लागते हे विशेष.

माझ्या आईची आई चहा पीत नसे. तिलाही आणि आम्हा मुलांनाही पांढरे दूध घ्यायचा फार कंटाळा यायचा. मग आजी फोडणीचं दूध करायची. कॅरेमल दूध !!! पातेलं चुलीवर ठेवलं की त्यात आधी साखर पसरायची. ती सोनेरी झाली की त्यावर दूध घालून पातेलं उतरवायचं. मस्त सोनेरी रंगाचं साखरेच्या फोडणीचं दूध आजही माझं आवडतं आहे. असाच गुळाचा चहा पण लाडका. पाणी, गूळ्, तुळस्, लिंबाची पानं (कडुनिंब नव्हे..लिंबू) आलं आणि थोडीशी चहापूड एकत्र उकळायची आणि मग गाळून त्यात थोडंसं दूध घालून हा चहा प्यायचा ! सर्दी खोकल्यात औषध म्हणून आणि एरवीही पावसाळ्यात थंडीत प्यायला खूप चांगला हा चहा.

दह्यातल्या मिरच्या, भुरका, चिंचेचा ठेचा, कारळाची चटणी, कायरस, पंचांमृत, गुळांबा, पिकलेल्या कवठाची चटणी, आणि सखुबद्दा हे पदार्थ आठवले की भूकच लागते. सखुबद्दा हा लोणच्याचा प्रकार. मोहरी फेसताना तीळही त्यात बरोबरीने घालायचे, थोडा गूळ घालायचा आणि मग हा लोणच्याचा मसाला कैर्‍यांना लावायचा. पंचांमृत करताना तीळ शेंगदाणे हिरव्या मिरच्या चिंचेचा कोळ आणि गूळ, काळा गोडा मसाला आणि भरपूर हिंगाची फोडणी !

आजीकडे इन्स्टंट पदार्थही तयार असत. गहू आणि हरभर्‍याची डाळ, सुंठ एकत्र वाटून केलेले सातूचे पीठ तयार असे. या पिठात गुळाचे पाणी किंवा दूध साखर नुसती मिसळून ते प्यायले की पुढचे चार तास भूक लागत नसे.
कणिक किंचित तुपावर भाजून त्यात गार झाल्यावर किसलेला गूळ आणि वेलची घालून तयार होई ती फक्की! ती नुसती चमच्याने खा किंवा कोरडं जात नसेल तर दूध घालून खा.

ज्वारीच्या लाह्यांचं पीठ सुद्धा घरात तयार असे. त्यात ताक आणि साखर घालून खायचे.

मेतकूट लावलेले कच्चे पोहे, लाल तिखट तेल मीठ मुरमुरे, गूळ तूप पोळीचा लाडू असे पदार्थ आज खाल्लेच जात नाहीत.

हे सगळे माझ्या आजी पणजीचे पदार्थ. रोज उठून तोच स्वयंपाक करायचा कंटाळा येतो असं मनात आलं की मी ही यादी बघते आणि स्वयंपाकाला लागते.

पॉपी - समर्पण

पॉपीची फुलं संपत आली असं म्हणत शेवटच्या सुकत चाललेल्या फुलांना कॅमेऱ्यात टिपत होते. कालव्याच्या काठावर, बागांमध्ये वाढलेल्या तणामध्ये, भिंतीच्या पायथ्याशी वाऱ्याने जमा झालेल्या मातीत, भंगार होऊन पडलेल्या कारच्या खाली, थडग्यांच्या मधून असलेल्या पायवाटेच्या काठावर, भर रहदारीच्या रस्त्याच्या कडेला, पदपथावर उडालेल्या एखाद्या फरशीच्या जागेवर अशी कोणत्याही सांदीकोपऱ्यात तितक्याच उत्फुल्ल रंगात उमलणारी ही फुलं !!! रक्तवर्णी ! कितीही विपरीत परिस्थिती असली तरी अभिमानाने आणि आनंदाने मान उंच करून जगाकडे बघणारी !!!
 या फुलांना इथं चिरनिद्रेचं प्रतीक समजतात. विशेषतः देशाचं रक्षण करत सीमेवर रक्त सांडणाऱ्या सैनिकांची आठवण म्हणून या फुलांकडे बघतात. पहिल्या महायुद्धात बेल्जियमच्या या भूमीवर थडग्यांच्या रांगा बघत एका सैनिकाने केलेली ती जगप्रसिद्ध कविता गेला आठवडाभर मनात रेंगाळते आहे. भूमी कोणतीही असली तरी सैनिक,त्याच्या मनात असलेली आपल्या देशाविषयीची भावना, नागरिकांना त्याच्याबद्दल असणारी कृतज्ञता या गोष्टी जगात सार्वकालिक आणि सारख्याच असतात हे पुन्हा जाणवलं !

In Flanders fields the poppies blow
Between the crosses, row on row
That mark our place; and in the sky
The larks, still bravely singing, fly
Scarce heard amid the guns below.
We are the Dead. Short days ago
We lived, felt dawn, saw sunset glow,
Loved and were loved, and now we lie
In Flanders fields.
Take up our quarrel with the foe:
To you from failing hands we throw
The torch, be yours to hold it high.
If ye break faith with us who die
We shall not sleep, though poppies grow
In Flanders fields.
- Lieutenant Colonel John McCrae








भरजरीत साकल्यसूक्त 🙊

अतिशय भरजरीत शब्दकळा असलेल्या पण निरर्थक कविता लिहिता येणं हे एक थोर कौशल्य आहे. तशा कविता वाचायला खूप जणांना आवडतं. मला पण आवडतं.
असंच झगमगीत लिहिणाऱ्यामिसळपाव.कॉम वर शरदिनी या आय डी च्या कवितांची मी फॅन होते. 😇 ( कुणी त्यांच्या संपर्कात असेल तर प्लिज हे पोहोचवा)
 त्यांच्यासारख्या वाचायला भारी वाटणाऱ्या पण अजिबात अर्थबोध न होणाऱ्या किंवा ज्याला जो अर्थ हवा तसा काढू देण्याचे स्वातंत्र्य असलेली कविता लिहिणं हे आव्हानच !! एकदा खूप प्रयत्न करून लिहिलेच ! ती ही कविता! 😛
काल चं प्र देशपांडे सरांनी निरर्थक कवितांचा खेळ सुरू केला होता तिथे दाखवली तर ते अत्युत्तम म्हणाले !!! म्हणजे कविता खरंच निरर्थक आहे यावर शिक्कामोर्तब झाले !!! 🤓🤓🤓
म्हणलं अशी प्रेरणा आपणही कवितालेखनाभिलाषी मित्रमैत्रिणीना द्यायला पाहिजे !! 😜
                           साकल्यसूक्त (म्हणे🙊)
              समईचा घेऊन हार ही रात उभी तलवार
              गात्रात पौर्णिमा काळी भरजरी तलम अलवार
                उन्मुक्त नदीसे जगणे या अधोवदन वेलीचे
                वृक्षाचा खांदा नीरव पर्युत्सुक मंत्र भुलीचे
              संन्यस्त शिळेच्या माथी का डाग तप्त चंद्राचा
               अतृप्त भग्न वैरागी जोगवा त्यास गीताचा
              नखखुडल्या माडांनाही का तृषा जहरभरणीची
              जळतीच्या पागोळ्यांची का दिशा पार्थ बाणांची
               साकल्यसूक्त गंगेचे भय लोभस हिरवे कहरी
                हंबरून गायी सार्‍या उधळीत दिशा गिरिकुहरी
               निर्लज्ज उगवती अंकी उन्मादी गातो पक्षी
               पांघरी डोह काळोखी नवरातकिड्यांना रक्षी
                अस्तांकित चकवे गहिरे लपवून वनातिल राई
                अन राख होऊनी शून्य रंध्रात निनादत राही !!!
( Please please please मला याचा अर्थ विचारायला येऊ नका !!!)

माझ्यावरील संघसंस्कार

गेले काही दिवस लिहायला सुरुवात केल्यापासून खूप लोकांच्या फ्रेंड रिक्वेस्ट येत आहेत. त्यात स्वतःची ओळख अमुक पक्ष तमुक विचारधारा अशी ठळकपणे दाखवणारे लोकही खूप जास्त आहेत. माझ्याबद्दल त्यांचे कोणतेही गैरसमज असू नयेत असं प्रामाणिकपणे वाटतं म्हणून हा लेखन प्रपंच.

होय मी संघवीचारांची आहे. संघ कार्यकर्त्याच्या घरात जन्म झाला. अनेक मोठे कार्यकर्ते बघत, बाबांचं काम बघत,समितीच्या शाखेत जात,शिबिरांमधून आधी दंड वगैरे शिकत नंतर शिकवत मोठी झाले. माझ्या शाखेत 90 च्या आसपास मुली यायच्या. संघगीतं शिकणं हे सिनेमाच्या गाण्यांइतकंच प्रिय होतं. समितीच्या कामानिमित्त लहान वयात एकटी प्रवास करण्यापासून एखाद्या गावात कोणीही ओळखीचं नसताना जाऊन शिबिरं घेण्यापर्यंत आत्मविश्वास आला तो शाखेमुळे. माणसं बघायला शिकले ते शाखेमुळे.

हे माझ्यासाठी नैसर्गिक मोठं होणं होतं. सुदैवाने मला सासरही संघाचं मिळालं. जिथे माझे विचार समजवून सांगण्यासाठी मला कोणताही संघर्ष करावा लागला नाही. जोडीदार कोणतीही कर्मकांड न मानणारा असल्याने दोघांनाही फार जुळवून वगैरे घ्यावं लागलं नाही.

आपला जन्म कुठल्या जातीत व्हावा ते आपल्या हातात नसतं त्यामुळे जातीचा अभिमान किंवा लाज दोन्ही असू नये तसं मला मी संघाची आहे याचा अभिमान किंवा लाज दोन्ही नाही.पण आई बाबा संघाचे असल्या कारणाने मला विवेकाने जग बघायची संधी मिळाली, स्वतःसमोरच स्वतःची ओळख तयार करता आली याबद्दल आपण सुदैवी आहोत असं नक्कीच वाटतं.

कोणतीही विचारसरणी चांगल्या गोष्टी शिकवत असते. त्यातून तुम्ही काय शोषून घेता तर सर्वस्वी तुमचं मडकं किती पक्कं आहे त्यावर  अवलंबून असतं. प्रत्येकजण आपापल्या कुवतीप्रमाणे भवतालातुन कण वेचत असतो.
हिंदू म्हणून जगायचं म्हणजे काय करायचं, संघटनेत शक्ती असते म्हणजे काय, देशावर प्रेम करायचं म्हणजे नेमकं काय करायचं हे मला शाखेने शिकवलं. व्यक्ती तितक्या प्रकृती त्यामुळे व्यक्तिपूजा नाही करायची हे शाखेत शिकले. भिन्न विचारसरणीचा आदर शाखेत शिकले. ज्या क्षेत्रात असाल, ज्या भूमिकेत असाल तिथे 100% प्रामाणिक राहून काम करायचं हे शाखेत शिकले.

संघ सांगतो त्यातल्या बहुतांशी तत्वांवर माझा ठाम विश्वास आहे. पण असा विश्वास ठेवण्याची कोणत्याही प्रकारची सक्ती कधीही कुणीही केली नाही. कोणत्याही प्रकारच्या राजकारणात सहभागी न होण्याचं माझं स्वातंत्र्य कोणीही चूक ठरवलं नाही.  गेली काही वर्षे प्रत्यक्ष कामात सहभागी नाही तरी मला कोणीही वाळीत टाकलं नाही.

अमुक प्रकारच्या माणसांचा द्वेष करा असं कधी कुठल्याही जबाबदार अधिकाऱ्यांनी सांगितलेलं आठवत नाही. त्यामुळे माणूस म्हणून तुम्ही बरे असाल तर अमुक पक्ष,तमुक धर्म हे फार महत्त्वाचं वाटत नाही.

माझ्या जवळच्या मित्रमंडळींमध्ये अनेक विचारधारा असणारी सुसंस्कृत लोक आहेत त्याबद्दल मी कृतज्ञ आहे. आमच्या मैत्रीत कधीही त्यांची किंवा माझी विचारसरणी आड येत नाही. संघकामाचं जेवढं कौतुक आणि आदर आहे तेवढाच आदर अनेक प्रकारचं समाजकार्य करणाऱ्या अनेक संस्था, व्यक्ती यांच्याबद्दल आहे. यात जे लोक थेट संबंधित आहेत त्यांच्याबद्दल अभिमानही आहे! हा विवेकही मी शाखेत आणि संघाच्या घरात शिकले.
आपलं व्यक्तिमत्त्व तयार होण्यात भवतालाचा फार मोठा सहभाग असतो.  माझ्यावर संघाचा आहे.

आता अमुक माणसं संघाची असूनही अमुक पद्धतीने चुकीची कशी वागतात या तुमच्या प्रश्नाला माझ्याकडे उत्तर नाही. कोणतीही संघटना त्या समाजाचाच लहान तुकडा असते. त्यामुळे समाजातल्या सगळ्या प्रवृत्ती तिथे असायच्याच हे उत्तर मला सापडलेलं आहे.आधी म्हणल्याप्रमाणे त्यांनी  काय कोणत्या प्रकारे शिकावं हे माझ्या हातात नाही. त्यामुळे इतर कुणी कार्यकर्ता म्हणून चुकीचं वागत असेल तर ती जबाबदारी माझी असत नाही. आज मला ज्या गोष्टी पटत नाहीत त्या मी करत नाही. त्याबद्दल मी अनुशासन भंग केला असं कोणीही म्हणत नाही कारण संघ कुणा एकाच्या मालकीचा नाही. हे मी संघाच्या कोणत्याही अधिकाऱ्यासमोर निर्भयपणे म्हणू शकते.

आजही शक्य असेल तेव्हा मैदानावर शाखा लावून मुलींचे व्यायाम खेळ घ्यायला मला आवडेलच! आजही माझा आदर्श शांतपणे डोंगराएव्हढं काम करत जमिनीवर घट्ट पाय रोवून साधं जीवन जगणारे कार्यकर्तेच आहेत.
तर आहे हे असं आहे. मित्रयादीत घेताना किंवा कुणाच्या यादीत जाताना ती व्यक्ती सुसंस्कृत आहे एवढंच बघितलं जातं. कारण फेसबुकवर मी कोणताही अजेंडा घेऊन आले नाही.

मी संघाची आहे ही ओळख मुद्दाम करून देण्याची किंवा लपवण्याची गरज वाटत नव्हती. तरीही काही लोकांना धक्का बसू नये म्हणून सांगावं असं ठरवलं.

तेव्हा जे आहे ते आहे. मित्र म्हणून राहताना मैत्रीचे सगळे नियम मी पाळते. इतरांनीही ते पाळावे असं वाटतं.
एक सामान्य स्त्री म्हणून अशी ओळख सांगताना अनेकदा 'मी मी' झालंय पण स्वतःबद्दल बोलताना ते अपरिहार्य असतं. यात कृपया मी स्वतःला फार ग्रेट समजते असा अर्थ काढू नये. माझ्या मर्यादा आणि दोष यांची नक्कीच जाणीव आहे.

आता हे सांगितल्यावर तुम्हाला पटत नसेल इथं थांबण्याचा आग्रह नाहीच! मी तुमच्यावर तुम्ही  चांगले असल्याचं सिद्ध करायची सक्ती करत नाही तसंच इतर कुणी माझ्यावर करू नये एवढीच अपेक्षा आहे !

नैराश्य

आत्महत्या करायचा विचार डोक्यात येणं हे एक टोक झालं.समोर अंतहीन दरी असलेलं!  त्या आधी आपल्या वागण्यातून,बोलण्यातून,न बोलण्यातून लोक जवळच्या माणसांना हे नैराश्य सांगायचा अटीतटीने प्रयत्न करत असतात.

कधी कधी हे पोचवण्याची शक्ती कमी पडते. कधी कधी जवळच्याच लोकांकडून अशा वागण्याला 'आत्मकेंद्री वर्तन, लक्ष वेधून घेण्यासाठी केलेल्या गोष्टी' असं लेबल दिलं जातं.

त्याने नैराश्याची दरी अजून काळोखी होत जाते. मनातली असुरक्षितता त्याला गाळात खेचत राहते.
सतत स्ट्रॉंग राहण्याच्या,दाखवण्याच्या नादात माणूस कोरडा कोरडा होत जातो.  जगायची इच्छा हळुहळू संपत जाते . मग एक दिवस सगळं अर्थहीन, पोकळ वाटू लागतं आणि असा टोकाचा निर्णय घेतला जातो.

प्रिय,
तुम्ही नैराश्याशी लढत असाल तर तुम्ही खूप शूर आहात. कोणालाही   न कळू शकणारं युद्ध मूकपणे लढत राहणं सोपं नाही. तुम्हाला मनापासून नमस्कार !
 यात जेव्हा केव्हा खूप शीण येईल,शक्ती कमी पडतेय असं वाटेल तेव्हा हाक मारा! आपण मिळुन त्याबाबत काहीतरी करू.
जगणं नाकारणं हा स्वतःवर, तुमच्यावर प्रेम करणाऱ्या माणसांवर, अवलंबून असणाऱ्या लोकांवर फार मोठा अन्याय आहे. तो तुमच्या हातून घडू नये म्हणून काळजी घ्या!
फक्त एक हाक मारा !!!!
तुमच्या जवळचं कोणी असं या आजाराशी लढत असेल तर सतत त्याच्या सोबत रहा. नुसतं सोबत राहून चालत नाही तर ते सतत सांगत रहा. आपल्याच गाळात अडकलेली डिप्रेशन मधली व्यक्ती आपोआप तुमचं प्रेम समजू शकत नाही. तेवढी शक्तीच तिच्याकडे उरलेली नसते. हे समजून घ्या. काळजी घ्या.
कोणत्याही प्रकारची हाक असली तरी आधी ओ द्या. कोण जाणे कोण कसं कुठल्या कड्यावर उभं राहून हाक मारत असेल!!!!

सावित्री

माझी सावित्री या संकल्पनेवर श्रद्धा आहे. पण  त्याचा नवरा,वड,सात जन्म,उपास,दोरे यांच्याशी काहीही संबंध नाही. मुळात त्याचा लग्न या वेगळ्या संकल्पनेशीच काही संबंध नाही.

इथपर्यंत वाचून जजमेंटल होणार असाल तर शुभेच्छा घ्या आणि पुढच्या भिंतीवर जा!

 प्रत्येक बाईमध्ये सावित्री असते. तिला कळो वा न कळो ! संकटात असताना बळ देणारी, कल्पकतेने त्यातून मार्ग काढू पाहणारी, दुःखात असताना धीर देणारी, अन्याय होताना चवताळून विरोध करणारी, आपलं माणूस चुकत असताना त्याचा ठाम विरोध करणारी,कान धरणारी, ठरवलेलं ध्येय गाठण्यासाठी धडपड करणारी,त्या मार्गात येणाऱ्या अडचणीना जाऊन थेट भिडणारी,सगळं मोडून गेलं तरी पुन्हा काडी काडी जमवून सुरुवात करणारी, पडलीठेचकाळली तरी कळवळून क्षणभर थांबून पुन्हा चालू लागणारी, आपल्या माणसांवर जीव ओतून प्रेम करणारी, ती दुबळी असतील तर त्यांचं रक्षण करणारी, भलं चिंतणारी जी प्रेरणा आहे ती सावित्रीच !

ती देवी वगैरे नाही. ती चुकते, मोडून पडते, रडते,दुबळी ठरते, गोठून जाते पण तरीही उठतेच !

या सावित्रीचा हातातल्या चुड्या बांगड्याशी, गळ्यातल्या मंगळसूत्राशी, कपाळाला कुंकू लावण्याशी काहीही संबंध नाही.

या सावित्रीची आठवण ठेवावी लागत नाही. वेळ आली की शक्ती होऊन तुमच्यापाशी आपोआप येते आणि तुम्हीच सावित्री होता!

या जाणिवेला तुम्ही सावित्री म्हणणार नसाल तर नका म्हणू. देवी म्हणणार असाल तर खुशाल म्हणा. टिंगल करणार खुशाल करा.  त्याने तिच्यात काहीही बदल होत नाहीत. ती कुणा विशिष्ट गटाची,धर्माची,जातीची मालकी मानत नाही. एखादया आदिम प्रेरणेसारखी ती आपलं काम करत राहते.

सावित्री म्हणजे जिजीविषा !
सावित्री म्हणजे विजीगिषा !
तिचं अस्तित्व तुमच्या माझ्यात सतत जिवंत राहो!

पुनश्च हरिओम

परवा सकाळी सकाळी वर राहणाऱ्या स्टाफ आणि मार्टिनने शनिवार बाजार सुरू झाल्याचं सांगितलं. आता जाणं भाग होतं! गावात शनिवारी बाजारात न जाणारी जनता आळशी,माणूसघाणी, चेंगट वगैरे वगैरे समजली जाते !!! आम्हाला एवढे लोक एकत्र बघायची आठवड्यातली ही एकमेव संधी असते. त्यात 3 महिन्यांच्या लॉक डाऊन नंतर आज बाजार उघडणार म्हणजे आम्ही जाणं वारकऱ्यांच्या वारीएवढंच अत्यावश्यक होतं!
भराभर आवरून,फांदीला बाळगाडीत बसवून उत्साहाने बाजाराकडे गेलो. मुख्य रस्ता ओलांडून बाजारच्या रस्त्यावर लागलं की साखरेचे कण डोक्यावर घेऊन येणाऱ्या आनंदी मुंग्यासारखे हातात बाजारचं ओझं घेऊन येणारे लोक दिसू लागतात. आज या मुंग्या मास्क लावून आणि जरा अंतर ठेवून चालत होत्या असं दिसलं.
अजून कॅफे उघडले नाहीत म्हणून एरवी छत्र्या लावून टेबल खुर्च्या मांडलेली रस्त्याला अगदी चिकटून असलेली अंगणं मोकळी रिकामी दिसत होती.
वाटेत एक सेकंड हँड वस्तूंचं दुकान आहे. नव्या देशातले लोक समजून घ्यायचे असतील तर अशी दुकानं खूप कहाण्या घेऊन बसलेली असतात. तिथल्या वस्तू तुम्ही थोडी विचारपूस करायला गेलात की घडाघडा बोलतात. या दुकानात नुसतं रेंगाळायला मला आवडतं. आज मात्र ते दुकान अनिश्चित काळासाठी बंद असल्याची सूचना वाचून पुढे जावं लागलं.
पुढचा नदीवरचा छोटा पूल ओलांडला की आता सुरू होतं ग्रोटं मार्क्ट ! एक बस रस्ता, मग विस मार्क्ट (फिश मार्केट) आणि मग मुख्य मैदानातला बाजार. या बसच्या रस्त्याच्या दोन्ही बाजूनी शनिवारी दुकानं लागलेली असतात. दुकानांच्या जागा दर शनिवारी बदलतात. म्हणजे आज तुम्ही एखादी वस्तू घेतली आणि ती परत करायची असेल तर तुम्हाला आजच पुढच्या शनिवारी हे दुकान कुठे असेल ते विचारून घेता येतं. कपड्यांपासून भांड्यांपर्यंत बहुतेक सगळ्या वस्तू योग्य कारणाने बदलून घेता येतात. इथे कपडे,खेळणी,कॅण्डीज, चॉकलेट्स, चपला बूट, खोटे दागिने,घड्याळ, जुन्या शोभेच्या वस्तू इ ची दुकानं असतात. मुख्य मैदानात भरणाऱ्या बाजारात बहुतांशी फळं,भाज्या,मांस,मासे,चीज,ब्रेड, फुलं, रोपं बियाणं इ दुकानं असतात. मोठ्या ट्रकचा एक बाजू उघडून बाकडे मांडून त्यावर जमेल तेवढ्या सुबकपणे लावलेला हा रंगीबेरंगी बाजार आपल्या मंडईची खूप आठवण करून देतो!
आज हे बघताना पूर्वीच्या बाजारापेक्षा बऱ्याच गोष्टी बदललेल्या दिसत होत्या.लॉक डाऊन नंतरचा महत्वाचा बदल म्हणजे दोन टप्प्यात भरणारा बाजार. पूर्वी सकाळी सात ते दुपारी एक एवढ्या वेळेत सगळी खरेदी विक्री होऊन दोन वाजता चूल पोटेरे केलेल्या स्वयंपाकघरासारखा सगळा परिसर लख्ख होऊन जायचा. आता अर्धी दुकानं सकाळच्या वेळेत आणि अर्धी दुपारी लागणार आहेत. यामुळे गर्दी कमी होणार असली तरी ज्यांना भाजी पण घ्यायची आणि चपला पण घ्यायच्या अशा लोकांना दोन वेळा यावं लागेल किंवा वाट बघत तिथेच थांबावं लागेल.
अजून एक बदल म्हणजे सगळीकडे आपल्या देवळांमध्ये असतात तसे दर्शनबारीसारखे बॅरिकेड्स! मुख्य चौकात जाण्यासाठी या रांगेत लागूनच आत जायचं. भलीमोठी लांबच लांब रांग!!! त्यामुळे आमच्यासारख्या नुसतंच बाजारात फिरायला आवडणाऱ्या लोकांची संख्या कमी होणार हे निश्चित!
प्रत्येक दुकानात सॅनिटायझर ठेवलेले आहेत. मास्क मात्र ऐच्छिक कारभार आहे असं लोक वागताहेत.
पिलूला घेऊन रांगेत उभं राहणं शक्य नव्हतं. तिलाही माणसं बघायला फार आवडतं. त्यामुळे सुरक्षित अंतरावर उभं राहून गर्दी टाळून जमतील तेवढे फोटो घेतले. किरकोळ खरेदी केली आणि घराकडे निघालो.
खरं सांगू का, आज खूप दिवसांनी एवढे लोक एकत्र बघून खरं तर बरं वाटायला पाहिजे. पण मास्क,सॅनिटायझर, रांगा, एकमेकांना स्पर्श होऊ नये म्हणून चालताना सुद्धा सतत सतर्क राहणं आणि लोकांच्या डोळ्यातली भीती याने थकून गेल्यासारखं झालं! घरोघरी महायुद्धात काहीतरी गमावल्याच्या खुणा अभिमानाने मिरवणारे, कष्ट केले की आनंदात राहता येतं यावर ठाम विश्वास असणारे, गोठलेल्या हिवाळ्यातही भेटलेल्या मित्राला हात हातात घेऊन उबदार माया देणारे हे लोक हतबल दिसत आहेत!
घरी येऊन बाजाराचे जुने फोटो बघितले. तुम्हाला दाखवण्यासाठी जुने नि नवे एकत्र केलेत. कदाचित अजून काही दिवसांनी सगळं पूर्ववत होईलही. पण त्यात खूप काही वाईट बघितल्याच्या, सहन केल्याच्या खुणा मात्र ठळक असणार आहेत!















Sunday, 21 June 2020

दोन वर्षांचे जंगल

सगुणाचं जंगल लावायची सुरुवात करून आज दोन वर्षे झाली. छान वाढलेली झाडं, वेली बघताना ते समाधान तुमच्यासोबत वाटून घ्यावं वाटलं म्हणून हा लेखन प्रपंच.
नव्या मित्रमैत्रिणींसाठी थोडक्यात माहिती सांगते. औरंगाबाद पैठण रस्त्यावर बिडकीनच्या जवळ गिधाडा हे आमचं गाव आहे. तिथे आमचं लहानसं शेत आहे. गेली ८ वर्ष आम्ही तिथे सेंद्रीय शेतीचे प्रयोग करत आहोत. आजूबाजूला मुख्यतः कोरडवाहू शेती आहे. पावसाअभावी वृक्षवल्ली आमच्या या भागाशी तशी जरा फटकूनच असते. तर आमच्या त्या शेताचा एक तुकडा घनदाट झाडीचा असावा असं खूप वर्षे वाटत होतं. काय काय करता येईल याचा शोध घेताना ज्ञानेशला मियावाकी पद्धतीच्या घनवनाची माहिती मिळाली. बेंगलोरची एक संस्था अशी घनवने लावून देण्याचं काम करते हे समजलं. त्या संस्थेच्या शुभेन्दु शर्मा यांच्याशी संपर्क साधला. माहिती मिळवली. तीन वर्षात स्वयंपूर्ण जंगल तयार होतं हे वाचून आश्चर्य वाटलं. अतिशय कमी जागेत घनदाट झाडी लावण्याची ही पद्धत आम्हाला पटली. शेतात त्या पद्धतीने अर्धा एकर भागात घनवन लावायचं ठरवलं.
मियावाकीनी सांगितल्यानुसार सगळे स्थानिक वृक्ष,झाडं, वेली, झुडूप या चार प्रकारांची माहिती मिळवून यादी करायलाच दोन वर्षे गेली. घरातल्या, नात्यातल्या, परिसरातल्या जेष्ठ मंडळींनी यात खूप मदत केली.
आमच्या भागातली दुष्काळी परिस्थिती पाहता अर्धा एकर जंगल एकदम लावणं शक्य नव्हतं. म्हणून एकूण १६ टप्प्यात ते लावायचं ठरवलं.
पहिल्या टप्प्यात १००० चौरस फुटावर ३०० झाडं लावायची होती.
आमच्याकडे यादी तर होती पण प्रत्यक्ष रोपं,ती ही साधारण एका वयाची मिळवणार कुठून! हे शोधताना औरंगाबादमधल्या साकला नर्सरी आणि पुण्यातली प्रांजल नर्सरी हे दोन खात्रीशीर स्रोत सापडले. सागर साकला यांनी तर प्रत्यक्ष येऊन मदत करायला हो म्हटलं. प्रांजल नर्सरीच्या जोग काकूंनी नुसती रोपंच नाही दिली तर प्रत्येकाचे बारकावे, स्वभावही सांगितले.
या सगळ्या काळात वाचन सुरूच होते. मनात प्रश्न होता की एवढ्या दाटीवाटीने लावलेली सगळी झाडं वाढणार कशी? मोठी झाडं लहानांना वाढू कशी देतील? यावर उत्तर मिळालं -"झाडांना कधी कोणत्या दिशेने कोणी वाढायचं ते समजतं!!!"
'झाडांना कळतं' यावर विश्वास ठेवला आणि पुढचं सगळं सोपं झालं!! एकच मुख्य काळजी घ्यायची होती, एकदा झाडं लावली की ३ वर्ष पाणी घालण्याव्यतिरिक्त त्याच्या वाढीत कोणताही हस्तक्षेप करायचा नव्हता.
जून १९ मध्ये पाण्याअभावी पुढचा टप्पा लावता आला नाही. तो आत्ता फेब्रुवारी २० मध्ये लावला.
आधीच्या टप्प्यात लावलेली झाडं जगवण्यासाठी टॅन्करचं पाणी घ्यावं लागलं होतं. यंदा मात्र विहिरीने साथ दिली. पहिल्या वर्षी जेवढं पाणी लागतं त्याच्या ५०% दुसऱ्या वर्षी आणि २५% तिसऱ्या वर्षी. असं या पद्धतीत सांगितलं आहे.
मियावाकी पद्धतीवर  अनेक आक्षेप घेतले गेलेत.
  हे जंगल नसून जंगलाचा भास आहे. अनैसर्गिक आहे, याने पर्यावरणाचे फार मोठे नुकसान होणार आहे, ही पद्धत अतिशय खर्चिक आहे इ.
तर थोडं स्पष्टीकरण देते.
हे सगळं आभासी आहे असं म्हणता येणार नाही. कारण गेल्या दोनच वर्षात अनेक सुखद बदल दिसू लागलेत. भर उन्हाळ्यात भाजून काढणाऱ्या उन्हात डोळ्यांना हिरवाई दिसणं आणि झुळूक अंगावर येणं आभासी नसतं!
प्राण्यांनी आणि पक्ष्यांनी आमच्या या जंगलाला स्वीकारलं आहे.
यंदाच्या उन्हाळ्यात आमच्याकडे ४२℃ तापमान होते. तिथे आजूबाजूच्या शेतांमध्ये एकही पीक उभं नव्हतं. तेव्हा साधारण २ वर्षे वयाच्या एक गुंठा जागेतील जंगलात ३ नवी मधाची पोळी आली.
साधारण सुगरणीचा खोपा हा जिथे सुरक्षितता असते तिथेच असतो. या केवळ एक गुंठा जागेत ४ पूर्ण खोपे (पूर्ण - म्हणजे ज्यात सुगरणीने अंडी घातली आणि पिल्लेही जन्मली) होते. अपूर्ण खोपे अजून जास्त होते.
याच जंगलात मुंगूस दिसून आले. जोड्याने छान फिरत होते. निर्भयपणे !
उन्हाळ्यात आमच्या शेतात हरणं वस्तीला असतातच. ते आजूबाजूचं पीक खातात म्हणून आम्ही त्यांच्यासाठी दशरथ घास लावतो. या हरणांनी घास सगळी खाल्ली पण जंगलाला त्रास दिला नाही. त्यांना माहित आहे की याचा पुढे उपयोग होणार आहे.
माकडं नेहमीच येत असतात पण जंगलाला कधीही त्रास देत नाहीत. कच्ची फळं तोडणं नाही की फांद्या तोडून धुडगूस घालणं नाही. येतात,सावलीला बसतात विश्रांती झाली की निघून जातात !
आमच्या भागातून मोर जवळपास हद्दपार झाले होते. मागच्या वर्षभरात मोरांचे थवे अनेकदा आमच्या शेताला भेट देऊन गेले.
आमच्यासाठी हे सगळे आशीर्वाद आहेत.
दुसरा आक्षेप असा की ही भारतीय पद्धत नाही म्हणून अनैसर्गिक आहे. आणि त्याने पर्यावरणाचे नुकसान होणार आहे.
त्यावर आम्ही असं सांगू इच्छितो, तसं तर शेती करणं हेच अनैसर्गिक आहे! या विशिष्ट पद्धतीमुळे पर्यावरणाचा ऱ्हास होतोय हे यांनी सप्रमाण सिद्ध केलं तर आम्ही स्वतः हे जंगल तोडून टाकू. या झाडांना कोणतंही खत घातलेलं नाही. कोणतीही औषध फवारणी कधीही केली नाही. एखाद्या झाडावर कीड आलीच तर त्यांचं ते म्हणजे झाडं आपसात बघून घेतात. थोड्याच दिवसात ती कीड न पसरता आपोआपच जाते. हे प्रत्यक्ष पाहिलं आहे.
स्थानिक झाडं लावण्याच्या अनेक पद्धती आहेत. बहुसंख्य पद्धतीत झाडं वाढायला २५ ते ३० वर्षं लागतात.आम्हाला कमी वेळात,कमी पाण्यात,कमी काळ काळजी घेऊन आमच्या हयातीत एक जंगल वाढलेलं बघता येईल अशी ही पद्धत आवडली. पटली.
कोणत्याही पद्धतीने स्थानिक झाडं लावणं, वाढवणं नुकसान करणारं कसं असेल !
तिसरा मुद्दा खर्चाचा. तर आमचा उदरनिर्वाह शेतीवर अवलंबून नाही आणि आमच्या चैनीच्या कल्पनेत खूप खर्चिक गोष्टी फार कमी आहेत.  त्यामुळे व्यवस्थित जंगलाच्या नावाचे पैसे साठवून यावर खर्च करण्यात आम्हाला समाधान मिळतं.
आमच्यासारख्या शेतीवर पोट अवलंबून नसणाऱ्या अनेक मित्रमैत्रिणीना आम्ही या पद्धतीने जंगल लावायचा आग्रह करतो आणि तो करत राहणार.
आम्ही हे का करतोय असं अनेक लोक विचारतात. त्याचं उत्तर केवळ आनंद मिळतो म्हणून एवढंच आहे.
 कोणाला सोनं साठवायला आवडतं, कोणाला घरं बांधायला आवडतं, कोणी चित्रं जमवतो,कोणी नाणी... तसं आम्हाला झाडं लावायला, वाढवायला आवडतं. आमचं स्वप्नं आमच्या हातांनी ५००० झाडं रुजवावी असं आहे म्हणून हे करायचं!
तर मंडळी, असं हे आमचं जंगल ! सातत्याने वाढत जाणाऱ्या रखरखाटात आमच्या हातांनी एक हिरवा ठिपका आकार घेतोय याचं समाधान अपार आहे. दोन्ही टप्प्यात मिळून ६४० झाडं लावली होती. त्यातली ६३४ झाडं रुजली आणि वाढीला लागली आहेत.  ज्ञानेशचा या संदर्भातली सगळी माहिती देणारा ब्लॉग आहे तो वाचून मराठवाड्यात अशी घनवने निर्माण होत आहेत.
महाराष्ट्रात अनेक ठिकाणी असे प्रयोग करणारे लोक आहेत.आमच्या प्रयोगापेक्षा मोठ्या जागेत या पद्धतीने स्वयंपूर्ण जंगलं तयार झाल्याची उदाहरणे आहेत. हळुहळू का होईना हे हिरवे ठिपके वाढत आहेत. ही खूप आनंदाची गोष्ट आहे. तुम्हीही यात सहभागी व्हावं अशी विनंती. याबाबत लागणारी शक्य ती मदत करायला आम्हाला आनंदच होईल.
या सगळ्या गोष्टीत आमचे आप्त, सुहृद आमच्या सोबत घाम गाळायला तयार असतात ही आमची मोठी शक्ती आहे. त्यांच्या हातांनी लागलेली झाडं आज फळाफुलांनी बहरत आहेत. त्यातलं काहीही आमचं नाही. कोणीही ते तोडत नाही. मुळात तो तुकडा एवढा घनदाट झालाय की ४ फुटांच्या पुढे आत जाताच येत नाही!
ही झाडं वेली गगनाला जावोत! असेच निसर्गाचे आशीर्वाद आपल्या सर्वांना मिळत राहोत!
खाली दिलेला व्हिडीओ घनवनाची आजवरची वाढ दाखवणारा आहे. नक्की बघा.
http://dnyanamhane.blogspot.com/2019/03/blog-post.html?m=1

Friday, 5 June 2020

कालव्याच्या काठावर

घराबाहेर पडलं की माणसं बघायची असतील तर डावीकडची वाट घ्यायची. आणि नुसत्याच पाण्याच्या बरोबर गप्पा मारायच्या असतील तर उजवीकडे वळून पाण्याला चिकटून जाणारी वाट घ्यायची. पार दमेपर्यंत किंवा परत घराने बोलवेपर्यंत कुठेही न वळता, कोणतीही रहदारी न लागता आपल्याच नादात चालत रहायचं.
रस्त्यावर मनुष्यप्राणी असलेच तर ते बहुतेक करून आपल्याच जातीचे म्हणजे नादात चालायला किंवा लेकरांना फिरवायला आलेले असतात. सायकलिंगसाठी हा महत्त्वाचा रस्ता असल्याने इथून थेट 25 किमी कालव्याच्या काठाने सायकल चालवत जाणारे लोकही असतात. पण ते बहुतेक वेळी गटाने सायकलिंग करत चाललेले असतात. मधमाश्यांचा थवा घुं करत झपकन शेजारून जावा तसे हे पुढे जाऊन कधी नजरेआड होतात कळतही नाही.
दिवस उन्हाचा असेल तर कालव्यात कनोइंग करणाऱ्यांची लगबग बघण्यासारखी असते. पुढे एक शाळा आहे. कालव्याच्या काठावर शाळा असूनही पाण्याजवळ कोणतेही कुंपण नाही.
त्याच्या पुढे गेलं की पलीकडच्या काठावर असलेली छोटी वाट आणि त्यामागची शेतं दिसू लागतात. बटाटे,मका ही मुख्य पिकं. शेतात फिरणारे घोडे,गायी बघताना सुंदर चित्र बघितल्यासारखं वाटतं.त्या भागात घरं फारच थोडी दिसतात. तिथेच एक घर आहे. आजूबाजूला खूप जुने आणि दाट वृक्ष आहेत. पलीकडच्या इस्टेटवर पण जंगल वाढवलं आहे. कोणत्याही ऋतूत,दिवसाच्या कोणत्याही वेळेला बघितलं तरी ते घर तसंच उदास दिसतं. दरवेळी त्या घराकडे बघताना उगाचच रिबेका आठवते!
मग येतो पाण्यावर बांधलेला हायवेला जोडणारा पूल! तिथे या वाटेने जाता येत नाही. त्या पुलाच्या खाली या वाटेवर अगदी पाण्याला खेटून कुणा स्त्रीची समाधी आहे. त्यावर तिचा फोटो आहे फक्त. नाव तारीख काही नाही. त्यावर अधूनमधून फुलं वाहिलेली दिसतात. तिथं जाऊन परतीच्या वाटेला लागलं की कोकणात दारी आंबा फणस पोफळीची गर्दी वाढवलेली कौलारू श्रीमंत घरं असतात तशी चार घरं आहेत. मागच्या वर्षीपर्यंत त्यापैकी एक घर ओसाड पडलं होतं. आता परवा बघितलं तर दुरुस्ती होऊन रंग लेवून नांदतं झालेलं दिसलं! माणसाचा वावर अशा निर्जीव गोष्टींमध्ये किती चैतन्य भरून टाकतो !
पलिकडच्या काठाला तुलनेने जास्त घरं आहेत.
आज त्या काठावर फिरताना जेमतेम 10 फुटांच्या जागेत लोकांनी लावलेल्या भाज्या,फुलं, गुलाबवेलींच्या कमानी बघून एवढं प्रसन्न वाटलं ! रस्त्याचे फोटो काढायला गेले तर दोन कुत्र्यांना फिरवणारे आजोबा पुणेरी आवेशाने विचारायला आले ! इंग्रजी येत नसल्याने त्यांना मला रागावताही येईना !!!  मग मी डच समजतं म्हणल्यावर जरा शांत होऊन मी कुठं राहते,फोटो कशासाठी काढतेय ,कोणत्या भाषेत लिहिते वगैरे मनसोक्त चौकश्या झाल्या. आणि शेवटी तर त्यांच्या दांडग्या कुत्र्यांना हात पण लावू दिला! दोन्ही कुत्री माझा हात चाटतायत म्हणल्यावर मी थोडी सज्जन असल्याची त्यांना खात्री पटली असावी!
घराकडेयेताना एक उघडणारा पूल लागतो. नेमकी त्याचवेळी तिथून मालवाहू बोट आल्याने पूल उचलून बोटीसाठी वाट करून देताना आणि पुन्हा बंद होताना व्हिडीओ करता आला.
तर हा असा आमचा  शेजार आहे. आम्हाला या पाण्याचं, या हिरव्या निसर्गाचं एवढं अप्रूप का आहे हे मराठवाड्यातल्या माझ्या मित्रमैत्रिणीना नक्कीच कळेल! रोज नवा होणारा इथला निसर्ग बघताना मायदेशी चिमुकल्या शेतात लावलेला हिरवा ठिपका आठवत असतो आणि मग इथल्या वाऱ्याला तो वास नाहीच म्हणून एखादा सुस्काराही निघून जातो! अजून थोडेच दिवस ! असं म्हणत वाटेशी बोलत घर येतं.


आईसफ्रुट

उन्हाळ्यात रोज संध्याकाळी आईस्क्रीमची आठवण येते असे खूप लोक असतात. खरं तर आईस्क्रीमच पाहिजे असं काही नसतं. काहीतरी गारेगार हवं असतं. मग शाळेत असताना खात होतो ते गारेगार आईसफ्रुट आठवतात. बाहेरून आणलेलं त्याच त्याच चवीचं, भरपूर पैसे खाऊन वजन वाढवून देणारं आईस्क्रीम नको वाटतं. अशा वेळी आपणच पर्याय शोधतो. प्रयोग यशस्वी होतो आणि एवढे साधे साधे आनंद घरात बसावं लागल्यानंतर सापडताहेत याचं आनंदाचा बेस असलेलं खंत फ्लेवरचं नवल वाटायला लागतं!
तर आज आईसफ्रुट केलंच ! कसं ते सांगते. हे घरातल्या मुलांना करायला सांगा अजूनच गोड होईल 🙂
असतील त्या फळांचे तुकडे घेऊन ते साच्यात भरायचे. त्यांना एकत्र बांधायला आवडीनुसार सरबत.
ते या फोडींवर हळुहळू ओतायचं. साच्यात बुडबुडे रहायला नकोत. आणि मग फ्रीजरमध्ये ठेवून द्यायचं. पूर्ण गोठायला 4 तास लागले. बाहेर काढलं की साचा अर्धा मिनिट पाण्यात बुडवून ठेवायचा. मग हलक्या हाताने हे आईसफ्रुट बाहेर काढायचे. मस्त फोटो काढून खायला घ्यायचे.
यात असंख्य चवी करता येतील. साखर घाला किंवा नका घालू. कोणतंही फॅट म्हणजे क्रीम दूध वगैरे घालायची गरज नाही. फळं ताजी असतील तर उत्तम. फ्रोजनही वापरता येतील.
मुलांना विशेष आवडतील कारण त्यांच्या आईस्क्रीमच्याही ठराविक ब्रँड च्या आवडीनिवडी अजून गोठलेल्या नसतात !
या फोटोत दिसत आहेत त्यात पिवळ्या किवी,द्राक्षं, स्ट्रॉबेरी,केळी वापरले आहेत.लिंबू सरबत काळं मीठ घालून बेस म्हणून घातलं आहे.

बेस आणि फळं
कोकम सरबत आणि सफरचंद,टरबूज
नारळपाणी केळीचे नारळाचे काप टरबूज
बिनादुधाचा चहा लिंबाच्या चकत्या घालून
डाळिंबाचा रस पपई सफरचंद
संत्र्याचा रस,द्राक्षं, डाळिंब
द्राक्षं रस संत्री मोसंबी स्ट्रॉबेरी
लिंबू पाणी किंचित हिरवी मिरची घालून पेरूच्या फोडी
आवळा सरबत केळी पुदिना
लिंबू सरबत दालचिनी मिरी आणि सफरचंद काप
लिंबू रस अननस द्राक्षं करवंदे
नारळपाणी आंबा केळी शहाळ्याची मलई करवंद
पाणीपुरीचे पाणी त्यात अननस घालून
चिंच गूळ एकदम पातळ पाणी करून त्यात कैरी तिखट मीठ
उसाचा रस सफरचंद लिची
जांभूळ, करवंदे, चेरी,लिची, जाम,ताडगोळे,फणस हे विसरले होते !
दही बेस म्हणून वापरून पण हे सगळे कॉम्बिनेशन्स करता येतील.
दालचिनी, आलं,मध,वेलची,केशर,बडीशेप असे फ्लेवर्स पण वापरता येतील.
मी या उन्हाळ्यात बाहेरचं आईस्क्रीम न खाता हे प्रयोग करणार आहे ! तुम्ही काय काय करताय ते कमेंट्समध्ये नक्की सांगा. ते ही करून बघेन. आणि इथे दाखवेनही 🙂

द न्यू नॉर्मल !

युरोपियन लोक तसे शिस्तप्रिय ! आपली दिनचर्या, ऋतुचर्या त्यांना फार प्रिय असते. आमचं गाव पण त्याला अपवाद नाही. मेकलीन हे बेल्जियम मधलं बऱ्यापैकी टुरिस्ट आकर्षित करणारं लहानसं शहर आहे. गावातून फिरताना जुन्या इंग्रजी सिनेमातल्या शहरातून किंवा ओपन म्युझियम मधून फिरल्यासारखं वाटतं असं लोक म्हणतात !
तर सांगत होते,गावातल्या वेगवेगळ्या चर्चच्या दर तासाला एकाच वेळी होणाऱ्या घंटानादावर सगळ्यांचा दिवस बेतलेला. सोमवार ते शुक्रवार भरपूर काम, शनिवारी बागकाम,घरकाम आणि मुख्य काम बाजार !
एरवी ठराविक वेळा सोडल्या तर रस्ते रिकामे,आवाज फक्त वाहनांचे,  आणि बाजार दुकानं इ ठिकाणी तुरळक लोकांची कुजबूज एवढंच काय ते ! शनिवारी मात्र चित्र वेगळंच असतं. आमचा आठवडी बाजार !
आपल्याकडच्या एखाद्या गावाची जत्रा असावी तसा हा बाजार भरलेला असतो. आजूबाजूच्या गावातून भाज्या फळं घेऊन आलेले शेतकरी, मासे;मांस विक्रेते, शंभरेक प्रकारचे चीज आणि लोणी विकणारे, फुलं विकणारे ( फुलं ही इथली जीवनावश्यक गोष्ट आहे) पाच पन्नास प्रकारचे ब्रेड;केक; बिस्किटे विकणाऱ्या गावातल्या प्रसिध्द बेकरीज, सुका मेवा; ऑलिव्हची लोणची, तऱ्हेतऱ्हेच्या कॅण्डीज आणि चॉकलेट्स विकणारे लोक, छत्री पासून जॅकेटपर्यंत सर्व प्रकारचे कपडे अर्थात ऋतूनुसार विकणारी दुकानं, पाळीव पक्षी; प्राणी यांचे लाड करण्याच्या गोष्टी, हरमाल एक युरो वाले छोटे दुकानदार,कार्पेट गादी उशी पांघरूण विक्रेते, अँटिक वस्तू विकणारे,भांडी विकणारे, अत्तर तेलं, ग्रीटिंग कार्ड्स विकणारे, स्वस्त पर्स बेल्ट पाकिटं विकणारे,बागकाम साहित्य बियाणे रोपं विकणारे,  खाण्यापिण्याचे पदार्थ विकणारे आणि गरमागरम ताजे पॅन केक, वाफल्स समोर करून देणारे असे एवढ्या प्रकारचे ट्रक ठरलेल्या ठिकाणी लागलेले असतात. मुख्य शॉपिंग स्ट्रीट वरची दोन्ही बाजूची ब्रँडेड दुकानं पण नेहमीपेक्षा जास्त फुललेली असतात. गावचे लाडके आईस्क्रीम पार्लर आणि फ्रीटूर्स म्हणजे फ्रेंच फ्राईज ची दुकानं लोकांनी वेढून टाकलेली असतात.
गावकरी पिशव्या,चाकाच्या बॅग्स,बास्केट घेऊन नटून थटून खरेदीसाठी फिरत असतात. वर्षानुवर्षे ठराविक शेतकऱ्याकडून खरेदी करताना गप्पा मारत असतात. ओळखीचे लोक एकत्र कॅफेमध्ये रेस्टॉरंट मध्ये ( खरं तर बाहेरच कारण यांना उघड्या आभाळाखाली खुर्च्या टाकून बसायला फार आवडतं!) खात पीत बसलेले असतात. त्यातही खास आमच्याकडचे प्रसिद्ध फ्रेंच फ्राईज !!!!
हौशी किंवा गरजू कलाकार वाद्य वाजवत लोकांचे मनोरंजन करत मिळेल त्या रिकाम्या जागी उभे असतात.लोकही मुद्दाम थांबून त्याच्या सोबतीने गाऊन नाचून समोरच्या टोपीत थोडेतरी पैसे टाकून जात असतात. सगळीकडे आनंदी उत्साही लगबग! चैतन्याने रसरसलेली हवा! कितीही थंडी पाऊस वारं बर्फ पडलेला असला तरी या चित्रात फक्त लोकांचे कपडे ऋतूनुसार बदलतात बाकी काहीही बदलत नाही!
आठवडाभर माणसं बघायला आतुरलेले आम्ही लेकीला घेऊन न चुकता या बाजारात जातो. ताज्या फळं आणि भाज्यांबरोबर काहीतरी खाऊ घ्यायचा. नदीकाठी असलेल्या बाकड्यावर बसून किंवा ऐन बाजारात असलेल्या पार्क मध्ये तळ्याकाठी बसून  खात खात माणसं बघायची हा खूप आनंदी अनुभव असतो.
अशा गर्दीत फिरून आलं की नेहमीच छान वाटतं. आनंदी वाटतं. इथल्या आयुष्यात या आठवडी बाजाराला आमच्या दृष्टीने फार महत्वाचं स्थान आहे.
गेले साडेतीन महिने मी अशा बाजारात गेले नाही. लॉक डाऊन सुरू झाल्यापासून तर प्रश्नच नव्हता. पण परवाच्या शनिवारी राहवलं नाही. आता आम्हाला फिरायची परवानगी पण आहे. लॉक डाऊनच्या या टप्प्यात जी दुकानं उघडली तिथे व्यवस्थित रांगा करून लोक सामान घेत होते. रस्त्यावर फिरायला आलेले लोक मास्क लावून होते. जी दुकानं सोमवारी उघडणार तिथे दार बंद करून साफसफाई करत असलेले लोक काचेतून हसून अभिवादन करत होते.
पण तो शनिवार बाजार नव्हताच. अजून महिनाभर तरी तो सुरू होणार नाही. शहरातल्या या ठिकाणांना कधीच एवढं रिकामं बघितलं नव्हतं. आता नवीन नॉर्मल जगात आधीच्यासारखा बाजार असणार नाही हे अजून पचवता येत नाही. कसं चित्र असेल याची कल्पना करून बघावी वाटत नाही. येताना सत्तरी ओलांडलेलं एक ओळखीचं जोडपं भेटलं. रोलाँ सांगत होता की तो काहीतरी आणायला बाजारात गेला आणि 20 जणांची रांग बघून परत आला. आता हे असंच सगळीकडे असणार या कल्पनेने तो आणि त्याची बायको मोनीक खूप अस्वस्थ झालेले दिसत होते.
वरवर सगळं ठीक होईल असं वाटत असलं तरी सगळंच बदलतंय !
काही बदल थेट अनुभवातूनच मनात झिरपतात तसंच हे ही व्हावं!
हे काही फोटो या दिवसांची आठवण म्हणून काढलेत.