Thursday, 19 November 2020

कैंय्यातूSSS तुत्तातूंSSS

"कैंय्यातूSSS तुत्तातूंSSS" अशा घोषणा देत हातात बाबा वाळत घालत असलेल्या कपड्यातली माझी ओली पॅन्ट हातात घेऊन तिने झाडून काढत घरभर फिरायला मला फार आवडतं! गेले 3 आठवडे मी हे दोन शब्द मोठमोठ्या आवाजात हसत ओरडत म्हणतेय पण आईबाबा सारखं म्हणजे काय म्हणजे काय म्हणून विचारतात!!!

शेवटी आज बाबाला अचानक त्या शब्दांचा अर्थ समजला! काय झालं सांगू का, खूप दिवसांनी माझं आवडतं मुस्तीचं पुस्तक सापडलं. मग मी पळत पळत 'पु स त क SS पु स त क SS' असं म्हणत बाबाकडे गेले. ती गोष्ट मला पाठ आहे पण त्यातले काही शब्द मला फारच आवडतात म्हणून मी तेच तेच म्हणते. तर गोष्टीत मुस्तीचा मित्र साबणाच्या पाण्यात पडतो. मुस्ती त्याला बाहेर काढतो तर त्याच्या 'कानातून' 'तोंडातून'  साबणाचे फुगेच फुगे उडतात !!! हेच ते 'कैंय्यातूं' 'तुत्तातूं' !!! बाबाला समजल्यावर त्याने आईला पण सांगितलं आणि मग ते हसायला लागले !!! 

मला आता कुरुकुरु बोलता येतं! गोष्ट सांगता येते. मी रोज आई बाबाला त्याच त्याच त्याच त्याच गोष्टी सांगते. तुम्हाला पण सांगते - 
एक असते मनू, एक असतो बाबा 
एकदा बाबा मनूला म्हणतो मनुल्याSSS बाहेर जायचं टोपिया घालाया, मोजे घाला हापयमोजीए (हातमोजे) घाला मग बाबा आणि मनू बागेत जातात. (दोन अक्षरांत येणारं य मला आवरत नाही)

एक असते मनू एक असते आई आई म्हणते मनुल्या बाहेर जायचं. टोपिया घालाया. मोजे घाला. मग आई आणि मनू सायकलवर बसून लायबाडीत (लायब्ररी) जातात. 

मला या गोष्टी खूप आवडतात. अशा गोष्टी मलाच तयार पण करता येतात. 
एक होतं वरण, एक होता भात. वरण म्हणालं, भातुल्या बाहेर जायचं! टोपिया घालाया ! मोजे घालाया, स्वेटर घालाया... आणि मग ते सायकलवर बसून बागेत गेले. 

मी जशी सोफ्यावरून धबाक्कन पडते तसं आमच्या घरात कधी कधी ऊन धबाक्कन पडतं. ऊन आलं की मला सावलीशी खेळायला मिळतं म्हणून मी खूप नाचते. उन्हात नाचता नाचता मला गोष्ट आली. 
एक होतं ऊन, एक होती सावली. एकदा सावली म्हणाली उनुल्या, बाहेर जायचंय. टोपिया घाला, स्वेटर घाला, बूट घाला मग ऊन आणि सावली सायकलवर बसून बाजारात गेले ! 

मला पण बाजाडात जायला फार आवडतं. बाबाच्या खांद्यावर बसून आईच्या मागे मागे जायचं. तिकडे खूप लोक असतात आणि खूप दुकानं असतात. एक चिमण्या आणि ससे असलेलं दुकान आलं की आम्ही तिथे थोडावेळ थांबतो. मग भाजी घ्यायला जातो. मी मग शहाणी मुलगी व्हायचं ठरवते. इकडे तिकडे हात लावायचा नाही. टोमॅटो आणि संत्री दिसली तरी पण हात लावायचा नाही. मला मग खूप खूप रडू येतं. मी मोठ्याने रडते. बाबा समजून सांगायला जातो तेव्हा मी वेगवेगळे आवाज काढून रडून बघते. सगळे लोक माझ्याकडे बघतात पण आई बाबा अजिबात बघत नाहीत. मग आई घरी आल्यावर टोमॅटो आणि संत्री खायला देते.

मी आता नीटच चावून चावून खायला लागलेय. पराठा आणि पेअर, काकडी सगळं मी छान चावून खाते. पण त्यामुळे एक घोळ झालाय. आमच्या घरातल्या सगळ्या दुधाच्या बाटल्या चिऊताईच्या पिलांकडे उडून गेल्या. मला कधी कधी बाटलीची फार आठवण येते. आईने कपमध्ये नळी घालून दूध प्यायला शिकवलं. दूध संपलं की फुरर फुरर आवाज येतो ना ती मज्जाच असते. मग मला बाटलीची आठवण येत नाही.
 
मला फिरायला आवडतं पण आता थंडी असते म्हणून आईबाबा मला बाहेर जाताना खूप कपडे घालतात. माझा अगदी कोबीचा गड्डा होऊन जातो. पण बाहेर खूप मजा येते. झाडांची गळलेली पानं चुरचुर आवाज करतात आणि पिवळी केशरी दिसतात. एखादी वाळकी काठी मिळाली की मी तासभर एकटी पानांशी खेळत राहते. बाबा कंटाळला की मी बाबाच्या खांद्यावर बसून धिंगतंग धितांग धिं !! असं गाणं म्हणत नाचत नाचत सायकलकडे जातो आणि बागेला मोठी चक्कर मारतो. आईसोबत घरामागच्या बागेत खेळायला गेले की आई आणि मी झाडांची पडलेली पानं झाडाला देतो. झाडाच्या पायाशी पानांचा छोटा डोंगर केला की खालच्या किड्यांना पांघरूण मिळतं आणि ते thank you अमोहा असं म्हणतात!
 
मात्र मला बाहेरून घरी जायला अजिबातच अजिबातच आवडत नाही. एकदा मी आईसोबत लायब्ररीत गेले होते. तिथं छोटा हत्ती होता, पायऱ्या होत्या आणि खूप खूप पुस्तकं होती. मला सगळी पुस्तकं हातात घेऊन पायऱ्या चढून उतरायचा खेळ खेळायचा होता. आई म्हणे पुस्तकं खाली ठेवून चढ. पण मला काही माझी पुस्तकं खाली ठेवायची नव्हती. मी तसाच प्रयत्न करत होते पण जमतच नव्हतं. शेवटी पुस्तकं ठेवून चढता आलं. मग मात्र मला फक्त चढउतार करायचा होता. आई घरी चल म्हणाली तर मी तिथे रडत सैरावैरा धावले. तिथले काका आणि आजी मला रागावतील असं आई उगाच सांगत होती. कारण ते तर हसत होते! शेवटी आई एवढी चिडली की मला पुस्तकं समजून तिनं काखेत आडवं धरलं आणि तरातरा सायकल कडे गेली. "तुला आता कध्धी इथं आणणार नाही" असं नेहमीप्रमाणे ती म्हणाली. मला सायकलवर बांधून बसवेपर्यंत मी मजेत वेगवेगळ्या आवाजात रडून बघत होते. तेवढ्यात पाऊस सुरू झाला! आता मात्र मला पावसातच घरी जायचं होतं. मी आईला मुळीच थांबू दिलं नाही. गारेगार टपटप पावसात आम्ही कुडकुडत घरी आलो.घरी बाबाने आईला चहा आणि मला गरम दूध दिलं तर मला झोपच आली!  या नादात मी लायब्ररीत का रडत होते ते विसरूनच गेले!
 
कधीकधी आम्ही दुकानात जातो. कधी कधी दादाच्या घरी जातो. कधीकधी कारमध्ये बसून मोठी चक्कर मारून येतो. मला गाड्या बघायला खूप मजा येते. आणि जंगलात फिरायला पण मजा येते.  पण मला आता माणसांची अजिबात सवय राहिली नाही असं आई बाबा बोलत होते.

फोनवर बोलायला मात्र मला फार आवडतं. मी इताई (इराताई) आणि आजी आणि आंबायाशकाका, अण्णा आणि खूप खूप मावश्या आहेत त्यांच्याशी बोलते. फोन सुरू झाला रे झाला की मी नाचून दाखवते, गोष्ट सांगते, रंग सांगते, पुस्तकं दाखवते, सोफ्यावर उड्या मारते... आई किंवा बाबा फोनवर बोलताना मला आवडत नाही. मग मी ओके बाय म्हणून लाल बटन दाबते आणि फोन बंद होतो! असं केलं की आई मला आगाऊ म्हणते! म्हणजे ऍडव्हान्स असं बाबा म्हणतो !
 
मी आता 23 महिन्यांची म्हणजे खूपच मोठी झाले किनी ! मला सगळं आपल्या आपल्या हाताने करायचं असतं. काटा चमचा हातात घेऊन फळं आणि इडली खाता येते. सीपरने झाकण उघडून पाणी पिता येतं. आंघोळ करताना उटणं आपलं आपलं लावता येतं, आपला आपला आणि आईचा भांगसुद्धा पाडता येतो.रात्री झोपण्याच्या आधी मी आईला पसारा आवरून देते. चेंडू, इथं बस गं! पुस्तक, इथं बस गं, पेन्सिल, इथं बस गं असं म्हणत सगळ्यांना बसवते आणि मग झोपायला जाते.
 
झोप मात्र आपली आपली येत नाही. चंदा आला की थोडा वेळ त्याच्याशी खेळून त्याला निन्नी जा सांगते. मग आई म्हणते आता सगळे झोपले. मी सगळ्यांची नावं घेऊन खात्री करून घेते. चिऊ? झोपली. कबुतर? झोपलं. बुंबाबाई (मुंगी) झोपली. भुभू झोपला, पुसताक झोपलं, कुकर झोपलं, कॉफी झोपली, डायपर झोपलं,  पायजमाया(पायजमा) झोपला, शंकरपालेया (शंकरपाळी) झोपली.... 
मग आईला गाणं म्हणायला लावते - 
चमचम चमचम चांदण्या 
कोण आहेत या पाहुण्या
उंच उंच आभाळात
हिऱ्यासारख्या लखलखतात 
चमचम चमचम चांदण्या 
हे म्हणून कंटाळा आला की त्याच चालीत ककाकिकीकुकूके सुरू होतं. मग बाबाबिबी पर्यंत कधीतरी मला झोप लागते! 

स्वप्नं पडलं की मी उठून बाबाला हात लावून पुन्हा झोपते. आई म्हणते की मी बाबासारखी झोपेत गप्पा मारते. पण मला ते म्हणजे काय कळत नाही. चुकून कधी मध्येच जाग आली तर मनुल्या झोप आता असं मोठ्याने म्हणून मी आपली आपली झोपून जाते ! 

एक गंमत सांगू? मला आता चालायची सायकल आणली आहे. बाबा मला शिकवतोय ! आता मला त्याचीच स्वप्नं पडतात..!







Monday, 2 November 2020

तंद्री

ढगाळलेल्या गढूळ दिवसाच्या अपेक्षेत सकाळ मात्र लख्ख उजाडते. तांब्याच्या लख्ख घासलेल्या भांड्यासारखा दिसणारा उजेड पडलेला असतो. समोरच्या काठावरची झाडं झळाळून उठलेली असतात. अशा वेळी पटकन स्वेटर चढवून या भवतालाच्या रंगात पाय ठेवावेत.

हे करेपर्यंत कुठे जायचं हा विचारही मनात आणू नये.एकदा उजवीकडे एकदा डावीकडे बघून मग अगदी दोन पावलांच्या मधल्या क्षणी दिशा ठरवावी. चालू लागावं. अक्रोडाने फेकलेले शेवटचे चार अक्रोड हिवाळ्याची बेगमी करणाऱ्या पाखरांसाठी तसेच पडू द्यावेत. कोवळ्या उन्हाची गुंगी चढून पाण्यातल्या अगदी जवळ पोहणाऱ्या माशंकडे दुर्लक्ष करून बसलेल्या बदक जोडप्याची तंद्री मोडू नये. त्यासाठी वाळलेल्या पानांची रांगोळी चुकवत पाय न वाजवता हळूच पुढे जावं. पिवळ्या केशरी रंगांच्या छटांचे नवल मनात साठवत पुलावर जावं. दूरवर दिसणारी दुसऱ्या पुलाची वेल आता हळुहळू जमा होणाऱ्या ढगाळ रंगात बुडत असते. 

तिथं न रेंगाळता उजवीकडे कमानीच्या रस्त्यावर वळावं. कमानीची पायवाट ही खरी. उन्हाळ्यात बघितली होती ती हीच झाडं ?? हिरवी, करकरीत,अवखळ, धसमुसळी ! आता पोक्त,संन्यस्त,गंभीर दिसणारी तीच ही झाडं! त्यांच्या कमानीखाली सरसरत गेलेल्या पायवाटेने तरंगत जाणारे शुभ्र पक्षी बघावे. रस्त्याच्या कडेला असलेल्या घरांनी ल्यायलेले आयव्हीचे रंगीत शेले बघावे. कुंपणावर अजूनही फुललेले चुकार पॅशनफ्रुट आणि गुलाब बघावे. उंच शेंड्यावर नवीनच आलेले काळे करकोचे पेलताना झाडांचा संयम बघावा. 

हे शांत गंभीर समाधान मनात उतरताना शांत उभं रहावं. आता मनाशीही काहीही बोलू नये. हळुहळू अलिप्त होऊन पाण्यात दिसतात ती प्रतिबिंब फक्त न्याहाळावीत. 

ही तंद्री जितका वेळ लागेल तेवढा वेळ सोनेरी. तंद्री मोडली की फार गुंतून पडू नये. मागे वळून आलेल्या वाटेने परत निघावं. अशा वेळेचे  कोणतेच धागे फार ताणू नयेत. आलेच चिकटून अंगाला तर अलवार सोडवून जपून ठेवावेत!














Wednesday, 21 October 2020

शेतकरी बाजार

इथेही दर दोनचार गावांमध्ये मिळून एक शेतकरी बाजार असतो. प्रत्येक गावी भरणाऱ्या आठवडी बाजारापेक्षा हा वेगळा. इथं फक्त शेतकरी आपापल्या शेतातली उत्पादनं थेट ग्राहकांना विकू शकतात.बटाटे,अंडी,चीज लोणी,सुकवलेलं मांस,लोणची,स्वतःच्या शेतात पिकवलेल्या भाजीपाला यात टोमॅटो, अस्परागास, विटलोफ,पालकाचे प्रकार,मश्रूम आणि कोबीचे कितीतरी प्रकार असतात. फळांमध्ये स्ट्रॉबेरी,रास्पबेरी इ बेरीज,द्राक्षे, सफरचंद आणि पेअर.बाकी फळं कमी असतात. आपल्याकडे बसतात तसे ताडपत्री अंथरून भाज्या, फळं यांचे छोटे छोटे ढीग करून लोक ओरडून आपल्या शेतमालाची जाहिरात पण करत असतात. मात्र इथं कोणी घासाघीस करताना दिसलं नाही.बहुतेक सगळ्यावर किंमत लिहिलेला कागद असतो. अर्धा किलो एक किलोच घ्यायला पाहिजे असं काही नाही. एकच कुर्जेट, दोनच ढोबळी, एकच सफरचंद असं घेतलं तरी किंमत बदलत नाही. बाकी वातावरण एकदम घरगुती असतं. बहुतेक शेतकऱ्यांचे नेहमीचे ठरलेले ग्राहक असतात. आम्ही परवा अशाच एका अडबाजूच्या गावातल्या शेतकरी बाजारात गेलो होतो.त्या भागात फारसे परदेशी लोक जात नसावेत हे आमच्याकडे वळणाऱ्या कुतूहलाच्या नजरा सांगत होत्या. 

बाजार सुरू होतो तिथं मास्कच्या सूचना होत्या. समोरासमोर उभ्या असलेल्या दोन रांगा एवढाच बाजार. स्वच्छ, शिस्तबद्ध. सुरुवातीलाच नव्या बटाट्याच्या पुष्कळ गाड्या होत्या. बहुतेक लोक दहा दहा किलोच्या गोण्या घेत होते. त्यातही तळायचे बटाटे वेगळे,भाजायचे वेगळे आणि प्युरी करायचे वेगळे. कांदे आणि रताळी भरलेली पाच पाच किलोची छोटी पोती भराभर संपत होती. चीज चे ट्रक अक्षरशः रिकामे होत होते. आता येणाऱ्या कडक हिवाळ्याची तयारी. सध्या सफरचंद आणि पेअरचा हंगाम आहे. अतिशय स्वस्त दरात ताजी फळं मिळत होती. 

या ऋतूत इथे लोक खूप भोपळे खातात. भोपळ्याची सजावटही करतात. अमेरिकेत करतात तसं कोरून आतमध्ये लाईट किंवा दिवा लावून ठेवण्याचीही पद्धत नव्याने सुरू झाली आहे. पण सगळ्यांच्या अंगणात नुसते भोपळे सजावट म्हणून ढीग करून एकावर एक रचून ठेवलेले दिसतात. अर्थातच सजावटीसाठी वेगळ्या प्रकारचे भोपळे असतात. ते सगळे खाण्यायोग्य नसतात. एका शेतकऱ्याकडे असेच खूप प्रकारचे भोपळे होते. त्याच्याकडून थोडे खायचे भोपळे घेतले. आणि फोटो काढू का विचारलं. तो आनंदाने हो म्हणाला. 

त्या सगळ्या प्रकारात मला सांगडीचे भोपळे दिसले आणि एवढा आनंद झाला! 

माहेरी गोदावरीच्या काठावर पोचले! गंगेकाठचं गाव म्हणून प्रत्येकाला पोहता आलंच पाहिजे हा नियम! थर्माकोल,रबरी टायर, फ्लोट्स येण्याच्या आधी भोपळा पाठीवर बांधून पोहायला शिकायची पद्धत होती. आतून पूर्ण पोकळ असलेले भोपळे पक्क्या दोरीमध्ये गुंफून त्याची सांगड तयार करायची. ती सांगड एकदा पाठीवर बांधली की बुडायची भीतीच नाही! पोहून आलं की सांगड दोरी वाळेपर्यंत नीट लटकून ठेवायची. 

हेच भोपळे समजा फुटले तर फेकायचे नाही. त्रिपुरारी पौर्णिमेला त्या तुकड्यांवर दिवे लावून गंगेत सोडायचे. दूरवर तरंगत जाणारे हजारो दिवे,कुडकुडायला लावणारी थंडी आणि गंगेचं पहाटे उबदार असणारं पाणी या मनावर कोरलेल्या गोष्टी आहेत! 

हे सगळं जगाच्या दुसऱ्या कोपऱ्यात लहानशा खेडेगावात त्या भोपळ्याच्या ढिगासमोर आठवत होतं. त्या शेतकऱ्याला कुतूहल वाटलं. त्याने तुझ्या देशात पण असे भोपळे असतात का असं विचारलं. मला काही सांगड म्हणजे काय हे त्याला डचमध्ये सांगता येईना. इंग्रजी त्याला कळेना. शेवटी मी चक्क मराठी आणि डच मिसळून हातवारे करून सांगितलं ! ते मात्र समजलं !!! त्याच्या चेहऱ्यावर  एवढं आश्चर्य होतं ! त्याने लगेच शेजारच्या म्हाताऱ्या शेतकऱ्याला हे सांगितलं. त्यानेही भोपळ्याचा असा उपयोग कधी पाहिला नव्हता असं म्हणून दाद दिली ! आता हा भोपळेवाला सांगड करणारे म्हणे !!! 

संवादाची इच्छा असेल तर भाषा ही अडचण कधीच नसते हे पुन्हा सिद्ध झालं!






पानगळ

जरा गारठा आहे असं मनात म्हणत झपझप चालायला सुरुवात करावी आणि दारापुढच्या अक्रोडाने टपटप अक्रोड पुढ्यात फेकत पानगळ सुरू झाल्याचं सांगावं हे दर वर्षीचं ! उन्हाळा किती जरी लख्ख, स्वच्छ, सुंदर असला तरी पानगळीचं मुरलेलं देखणेपण त्याच्याकडे नसतं हे हळू हळू पटू लागतं. सगळी झाडंवेली आपसात ठरवून अति संथ गतीने रंग बदलायला लागतात. आई अपल्यापाशीच असणार आहे या खात्रीत गाढ झोपलेल्या बाळमुठीतून आपलं बोट हळूच सोडवून घेऊन नीरव काम करणाऱ्या आईसारखा हा ऋतू ! 

आधी सगळी फळं देऊन टाकतो. पेअर,सफरचंद, अक्रोड, चेस्टनट अशा नाना तऱ्हा ! मग बिया. ओकचे सडे !! त्याच बियांची टोपलीसारखी कवचं.. फुलं केव्हाच संपली असं म्हणताना मोठा श्वास घ्यावा तर ऋतूतला शेवटचा लावेंदर अजून हवेत तरंगत असतोच. पुन्हा एकदा कालव्याच्या काठावरचं कापलेलं गवत आणि हा गंध एकत्र येऊन गुंगवत राहतो. पण आता हवा जड होते.  कालव्याच्या काठची वडीलधारी झाडं आधी लहानग्या झाडांना रंग बदलायला लावतात. तोवर त्यांच्या अंगाखांद्यावरची घरटी रिकामी होऊन विरळ पानांत उठून दिसु लागतात. मग येताजाता कुणाची किती पानं रंगीत झाली हे बघायचा नादच लागतो. 

एकीकडे ही रंगीत पानं शोधायची आणि दुसरीकडे पांढऱ्या शुभ्र पाहुण्या  पक्षांची कलकल ऐकायची! कालव्यातल्या नुकत्याच वयात आलेल्या बदक पिलांसाठी हे जगण्यासाठीचं आव्हान ! हे सीगल प्रचंड संख्येने येऊन त्यातल्या त्यात मध्यम आकाराच्या झाडांवर वस्तीला राहतात. आता टेहळणी करणारी टोळी आलीये तीच मुळी पंचवीसएक जणांची. आता पुढच्याच महिन्यात याच्या दहा पंधरा पट सोबती येऊन पाण्यात उतरतील. तेव्हा मात्र मूळ गरीब स्वभावाच्या बदकांना अन्न मिळवण्यासाठी खूप झगडावं लागेल! पाण्यावर शेवाळे रंग बदलू लागल्याचं दिसु लागलं की हे बदक अस्वस्थ होऊन फेऱ्या मारतात! 

एके दिवशी उठून बऱ्याच दिवसांनी गुलाबाचं रान असलेल्या पार्कात जावं तर तिथं जगाचे सगळे रंग नवे झालेले असतात. वाटेतल्या घरावरची आयव्ही हट्टाने हिरवेपण मिरवत भिंतभर पसरतच असते. तिच्याही छटा बदलल्याचं सहज दिसतं.अगदी रोडच्या शेजारची झाडंही रुप्याने सोन्याने माखलेली !!! 

वसंताच्या सुरुवातीला फुलांनी वेड लावलेली ती चाफ्यासारखी फुलं उधळणारा वृक्ष आता धीरगंभीर चेहऱ्याने भेटतो. लिंडनचे शेंडे केशरी झालेले दिसतात. ओकची पानं नाजूक पिवळ्या रंगाकडे झुकत असलेली दुस्तात.मेपलची आधीच्या हिरव्यागार लाटेत लपून गेलेली झाडं आता लाल शेंदरी पिवळ्या रंगामुळे लपूच शकत नाहीत. सगळ्या पायवाटा सोन्याच्या पानांनी माखलेल्या दिसतात.नेहमीची पाखरं आता जवळजवळ दिसतंच नाहीत.बुंध्याशी असलेले किडे,मुंग्या,वाळवी, रंगीत अळ्या सगळे गायब ! जरा धीर धरून बराच वेळ लपून किंवा न हलता बसलात तर कदाचित शेंदरी रंगाची मोठा झुपकेदार शेपटा माती लागू नये म्हणून वर करून तुरुतुरु फिरणारी बिया गोळा करणारी एखादी खारोटी मात्र नक्कीच दिसते! 

जरा पुढे तळ्याच्या काठी मासे पकडायला बसलेल्या मंडळींच्या उरल्यासुरल्या अन्नावर डोळा ठेवून भली मोठी पांढऱ्या बदकांची फौज निवांत बसलेली दिसेल. त्यांच्यापासून जरा सावधच ! उगाच मायेचा उमाळा येऊन त्यांच्याकडे बघायला जाल तर त्याचा भलताच अर्थ काढून हे सगळेच्या सगळे लुटुलुटू तुमच्यामागे पळत येऊन तुम्हाला त्यांच्या वेशीबाहेर ढकलूनसुद्धा देतील !!! 

तिकडून गुलाबाचं रान ओलांडून अलिकडे आलात की हर्ब्स गार्डनमध्ये डोकवायला विसरू नये. बाकी काही नसलं तरी चार लाल भोपळे, कसल्या तरी मोठ्या केसाळ शेंगा आणि शेवटचे उरलेसुरले चेरी टोमॅटो दिसतीलच. रोजमेरी आणि सेज च्या वासाच्या नादात पुढे वाकून बघितलं तर अचानक हळदी कुंकू वेल चकित करायला बसलेली दिसेल. हळदी कुंकू आपलं म्हणायचं नाव ! हे एक प्रकारचं सॅलड म्हणून खातात. फुलं पण आणि गोल टिकलीदार पानंपण. 

आताच्या हवेतही मान उंच करून तेवढ्याच उत्फुल्लतेने डोलत असलेल्या गुलाबांचं कौतुक करून पुढचे दोन लहानगे ओढे साकव बघायला जायचंच. तिथं सगळ्या ऋतूंतले सौंदर्याचे तुकडे विखुरलेले असतात. ऋतू बदलला की ओढ्याच्या पाण्याचा रंग बदलतो. वरून डोकावणारी झाडं वेली, कमळाची पानं,बेडूक,मासे,बदक,करकोचे सगळे सगळे बदललेल्या ऋतूचा रंग घेतात. 

उन्हाळ्यात लक्ष न गेलेल्या मातीचा आणि गळलेल्या पानांचा, हळुहळू मातीमय होणाऱ्या फळांचा आणि मधूनच येऊन हात हातात घेणाऱ्या पावसाचा एकत्रित वास एव्हाना तुमच्या मनाला लागलेला असतो. त्यात मागच्या सगळ्या सगळ्या ऋतूंच्या आठवणी असतात, आनंदी दुःखी पण आत्ता या क्षणी जवळ नसणारे हजारो क्षण त्या गंधामुळे पुन्हा पुन्हा भेटत राहतात. रंगमाखलेपण लेवून मनही हळूहळू जड तरीही शांत होत जातं. कालचं सगळं बदललेलं असतं. उद्याही सगळं बदलणार असतं. आणि हा वर्तमान क्षण एवढंच सांगत असतो; ऋतू बदलतात !!!














Tuesday, 22 September 2020

अमोहाची डायरी ४

तुम्हाला हळू आवाजात सांगते, आईबाबांना अजिबात करता येत नाहीत अशा खूप गोष्टी मला सहज करता येतात.
सोफ्यावर चढून उड्या मारणं, वाळू खेळताना मुठी भरून डोक्यावर ओतून घेणं, घरभर उंटासारखं चालणं, पावडरचा डबा उघडून जोरात हलवला की जमिनीवर सगळीकडे पांढरं पांढरं पावडर सांडतं त्यात चित्र काढणं,  3 गोष्टी एकत्र करून सांगणं, न लाजता रस्त्यावर,लायब्ररीत, दुकानात वगैरे मोठ्याने रडता येणं, बागेत बसलेल्या कोणत्याही अनोळखी माणसांशी जाऊन बोलता येणं, टिव्हीतल्या चित्रांशी पण खूप गप्पा मारता येतात, चित्र काढायच्या ढबू पेन्सिली घेऊन टोक तुटेपर्यंत ताशा वाजवता येतो, वाट्टेल त्या भाषेतली पुस्तकं वाचता येतात, कोणतीही गोष्ट झाडाचं पान, मुंग्या, खडे,दोरा, पांघरूण असं काहीही असेल ते खाऊन बघता येते !!! अशी मज्जा आहे माझी !!! 

पण मी लहान आहे हे मला माहीत आहे. कारण मोठ्या माणसांना येणारा कंटाळा मला काही येत नाही ! 
आज आई फोनवर अण्णांशी बोलताना तिला कंटाळा आलाय असं म्हणत होती, पण तिचं नाक तर स्वच्छ होतं ! बाबा काकाला कंटाळा आला म्हणून सांगत होता त्याचं पण नाक स्वच्छ होतं !!! कुठं येतो कंटाळा काय माहीत!! 
असेल काहीतरी. मी आज काय काय केलं सांगू का? 

रोजच्याप्रमाणे सकाळी सात वाजता उठून बसले तर आई अजून झोप म्हणत होती. तेव्हा लोळले थोडावेळ. आईच्या कुशीत जाऊन तिला 'अंजीर ग माझं ' असं म्हणायला लावलं. मी आईचा पेरू,काजू,प्लम,अननस, अक्रोड आणि सीताफळ पण आहे !!! हे सगळं आईकडून म्हणवून घेतल्यावर  "झोपा झाला" असं खणखणीत आवाजात सांगून खाली उतरून बाबाला "दात घाया" सांगितलं. मग दूध पिऊन लगेच पुस्तकं दिसली म्हणून घेऊन बसले. मुस्ती मांजर, ल्युसी कोळी, होप्ला, रुपस अशी सगळी पुस्तकं उलटसुलट वाचून काढली.

रोज तीच पुस्तकं वाचून खरं तर आम्हाला तिघांनाही ती पाठ झाली आहेत. आई बाबा तर पानं उलटतात पण त्याकडे न बघता तिथली गोष्ट वाचून दाखवतात ! 

साराची तीन पुस्तकं मला फार आवडतात. तिन्ही गोष्टी मला पाठ झाल्यात. आईबाबा नुसतं 'अग...' असं म्हणाले की मी "तो फंखा चायु आहे न? म ? मी उडार कशी?" असा पुस्तकातला चिऊ चा डायलॉग म्हणून टाकते. आईबाबा अग... नंतर ' तू पडशील / चावून खा/आंघोळीला चल ' असं काहीतरी वेगळंच म्हणत असतात !!! 
अजून पुस्तकाच्या गमती नंतर सांगेन हं ! 

आईने आज माझ्यासाठी शिरा केला होता. तो खायला मी गच्चीत जाऊन बसले तर वरचे आजी आजोबा आले. मग ते दोघे खालच्या पायऱ्यांवर आणि मी गच्चीवर खूप वेळ नाचलो. आमचं एक गाणं आहे त्यात आधी डोक्यावर मग खांद्यावर मग पोटावर मग गुढग्यावर आणि मग पावलांवर हात ठेवायचे असतात आणि मग एक गोल गिरकी !!! मी आईला पण शिकवलं आहे हे ! हे करेपर्यंत शिरा संपून पण गेला ते एक बरं झालं! मला गोड आवडत नाही तरी आई दर रविवारी शिरा करते आणि बाबा बळच भरवतो !! 

मग घरात येऊन मी गाणी लावायला सांगितली. ती एक मजाच आहे. आईबाबांना ती गाणी झोपेत पण म्हणता येतात म्हणे ! जिंगल टून्सची सगळी पन्नास साठ गाणी आणि मग म्हातारीचं लेकीच्या गावाला नंतर टोळ आणि मुंगीचं , मग टीना टीलूचं भटो भटो, मग इवल्या इवल्याशा टिकल्या टिकल्याचे आणि मग शेवटी अग्गोबाई अशी गाणी होईपर्यंत मी माझा खेळण्यांचा पसारा मांडून खेळत बसते. 

एक मोठी पेटी आहे तिचं नाव पसारा आहे. मला ती मऊ खेळणी,बाहुल्या, टेडी वगैरे आवडत नाही. मला भोवरा, भिंगऱ्या, चेंडू, ठोकळे, साखळ्या, माळ करायला , लाकडी झुकगाडी करायला, किल्ली देऊन गोगलगाय आणि बदक पळवायला आवडतं. हे सगळं पसारा पेटीत असतं! मला आवरायला पण आवडतं.  मी आणि आई किंवा मी आणि बाबा 'दोगे दोगे' असं म्हणत पटकन एक पसारा आवरून दुसरा पसारा काढतो. 
गाय, कुत्रा, घोडा, बदक, माऊ सारेगमप म्हणतात तो पियानो मला खूप आवडतो. आणि झायलोफोन पण ! तो वाजवतात त्या काड्या चावायला मज्जा येते पण आई बघत असेल तर मज्जा येत नाही. 

तर आज आम्ही लायब्ररीत गेलो होतो. माझ्या नावाचं कार्ड आईने घेतलं असेल की नाही या काळजीने मी रस्ताभर सायकलवर गप्प बसून होते. तिथे गेल्यावर आधी मला सायकलवरून उतरायचं नव्हतं. मी मोठा भोंगा काढला मग बाबाने उचलून घेतलं आणि आम्ही तिघेही 'दोगे दोगे'आत गेलो ! आई मला आवडतील अशी पुस्तकं शोधत असताना मी आणि बाबा तिथल्या हत्तीशी खेळलो. आणि पायऱ्या चढलो उतरलो. तिथं माझ्यापेक्षा मोठ्या आवाजात रडणारं बाळ होतं! ते बघून मी थक्कच झाले. जवळ जाऊन बघू लागले. त्याची आई त्याच्याकडे न बघता पुस्तकं घेत होती. ती माझ्याकडे बघून छान हसली. 

आईने शोधून शोधून पुस्तकं घेतली. आता मला तिथून परत यायचं नव्हतं. सारखं सारखं बदल करायला मला नाही आवडत. इथं किती छान वाटत होतं ! 

मला खेळणी नसली तरी खेळता येतं. बागेत गेलो की गवत,काड्या, पानं, वाळू,ओकच्या बिया,दगड,किडे,गांडुळं, गोगलगायी, मुंग्या,मधमाश्या,फुलपाखरं असं आवडतं मला.घरात ऊन आलं की त्यात नाचत सावलीशी खेळायला पण मज्जा येते.  स्वयंपाकघरातली खेळणी घेऊन मलापण खेळायचं असतं.  कधी कधी नुसतंच सारेगमप म्हणत किंवा अकरा बारा तेरा असं स्वतःशीच म्हणत गच्चीतून कालव्यात चाललेल्या बोटी बदकं बघायला पण आवडतं. 

एक खेळायचं चित्र शोधायचं पुस्तक आहे. त्यात प्रत्येक पानावर काहीतरी शोधायचं असतं.त्यात काही सापडत नसलं की बाबा शोधा शोधा म्हणतो ते मला खूप आवडतं. मला कुणी प्रश्न विचारला आणि उत्तर येत नसलं की मी खुशाल शोधा शोधा म्हणते! मी आईचे डोळे,केस,नाक,तोंड असं दाखवत होते. आई म्हणाली गळा? मला माहीतच नव्हतं गळा कुठं आहे तर मी शोधा शोधा म्हणाले. यावर आईबाबा मोठ्याने का हसले कळत नाही ! 

असे ते कधीपण उगाच हसतात. परवा मी आणि आई मातीचा गोळा घेऊन खेळत होतो. आई मला टोमॅटो करायला शिकवत होती. मी तो गोळा घेतला आणि त्यात बोट घुसवलं तर तिथं बेंबी झाली ! तुम्हाला माहीत आहे न बेंबी ? मला आहे तशीच! मी आईला ती बेंबी केली म्हणून सांगितलं तर ती हसायलाच लागली. वर याचा व्हिडीओ करून आजीला पण पाठवला !!! त्यात काय एवढं ! बेंबी करणं काही अवघड नसतं !!! 

कधी कधी मात्र मला फार त्रास होतो. रात्र झाली की आई बाबा झोपण्यासाठी मागे लागतात. मी 'चंदा या' म्हणून चांदोबाला बोलावते. मग छतावर गोल गोल फिरणारा चांदोबा येतो. मला पोटावर झोपून त्याच्याकडे बघायचं असतं. पण तो काही सरळ झोपल्याशिवाय दिसत नाही.आई म्हणते माझ्या डोक्याला मागेही डोळे हवे होते ! पण ते नाही आले अजून.  मग मी थोडावेळ पोटावर झोपते चंदा आठवला की पाठीवर थोडावेळ ! असं करत करत झोप उडून जाते असं बाबा म्हणतो. पण मला काही उडत जाताना दिसत नाही. ते कबुतरं आणि कावळे उडत असतात तसं ! मग आई चंदाला घरी जा सांगते मीही त्याला 'निन्नीजा चंदा' असं हळू आवाजात सांगते. माझे डोळे आपोआप मिटत असले तरी मी ते उघडे ठेवायचा आटोकाट प्रयत्न करते. मी डोळे बंद केले आणि मग फुलपाखरू उडालं किंवा मोठी बस गेली, सायकलवर शाळेत जाणारे दादाताई माझ्याकडे बघून टाटा करत गेले तर मला कसं दिसणार ! आई कशी दिसणार ! बाबा कुठे आहे ते कसं दिसणार ! असं वाटून मी अधूनमधून हात लावून दोघेही जवळच आहेत ना ते बघत असते. तरीही मला झोप लागत नाही. दिवसभर खेळलेलं, बाहेर दिसलेलं सगळं छान छान जग आठवत असतं. आई चंदाला 'उद्या ये हं ' असं सांगते आणि मग अंधार होतो. मग मात्र मला झोपावंच लागतं ! 
आता आज आणलेल्या पुस्तकातल्या डच गोष्टी आई आता बाबाला सांगेल आणि मग बाबा मला सांगेल. म्हणून उद्या लवकर उठायचं आहे मला ! 

झोपले मी आता ! तुम्हीपण निन्नी जा ! टाटा !










Tuesday, 15 September 2020

रागी मुद्दे/नाचणीचे उंडे

सध्या वजन कमी करण्यासाठी, फिटनेससाठी दोघेही लक्षपूर्वक जेवत आहोत. म्हणजे डोळसपणे. दोन तीन महिन्यात चांगले परिणाम पण दिसायला लागलेत. वजन कमी करायचं म्हणजे उपाशी रहायचं,कमी खायचं, बेचव खायचं हे या जन्मात तर कधी जमणार नाही. पारंपरिक स्वयंपाक करताना अधूनमधून नवीन हेल्दी गोष्टी शोधणं, करून बघणं हा आवडीचा उद्योग आहे.

त्यातच एप्रिलमध्ये मानसी होळेहोन्नूर ने एक नवा पदार्थ सांगितला जो आता आवडता झालाय. रागी मुद्दे! नाचणीचे उंडे. आज ते केले. 

सांबार खावं वाटत होतं पण भात खायचा नव्हता आणि इडली वगैरे करणं ऐनवेळी शक्य नव्हतं. (for a change इडली हा प्रकार इन्स्टंट आणि झटपट केला की मला गिळत नाही. त्याचं सगळं कसं साग्रसंगीत दोन दिवसांचं कार्य हवं!) अशा वेळी मुद्दे ब्येष्ट ऑप्शन आहे. 
सांबार हा अति प्रिय प्रकार! मनासारखी चव जमली नाही तर मी या बाबतीत स्वतःला सरळ नापास करून टाकते. तमिळ मैत्रिणीकडून शिकलेली रेसिपी एवढी साधी सोपी आहे की ती करताना चुकणं म्हणजे तुम्ही अगदी ढ असल्याचे प्रमाणपत्र ! अप्रतिम चवीच्या या सांबार मसाल्याची कृती सांगते. 
सांबार मसाला - 
हरबरा डाळ - 1 मोठा चमचा
धणे - 2 मोठे चमचे
खोबरं - 3 मोठे चमचे (किंवा छोटी अर्धी खोबऱ्याची वाटी)
मेथी दाणे - 12-15
लाल सुक्या मिर्ची - 7-8(जास्तही चालतील) 
कढीलिंब 10-12 पानं 
हे सगळं एकेक करून थेंब थेंब तेलावर मंद आचेवर भाजून घ्यायचं. मग गार झालं की मिक्सरमध्ये बारीक करून घ्यायचं. लगेच वापरणार असाल तर थोडं पाणी घालून पेस्ट करून घ्या. जास्तीचा करून ठेवणार असाल (खरं तर 8 दिवसांनी सुगंध कमी होतो) तर कोरडं रवाळ दळून घ्यायचं. 
डन! 

फोडणीला जून भेंडी/लाल भोपळा/बाळ कांदे/ शेवग्याच्या शेंगा/वांगी/ किंवा इतर आवडती भाजी परतून त्यावर शिजवून घोटलेली तूर डाळ चिंच हळद मीठ वगैरे घालून मग ताजी सांबार पेस्ट घालायची. चांगलं 10 मिनिट उकळू द्यायचं. वरून खोबऱ्याच्या तेलात हिंग मिर्ची कढीलिंब जिरे घालून फोडणी ओतून लगेच झाकण ठेवायचं. 
झालं सांबार. (किती ग बाई मी हुशार 😜)

रागी मुद्दे - पातेल्यात 2 वाट्या पाणी चमचाभर तूप आणि मीठ घालून खळखळ उकळलं की त्यात सव्वा वाटी नाचणीचे पीठ हटायचं. सगळ्या गाठी मोडून घ्यायच्या. अजून एक चमचा तूप घालून झाकण ठेवून 5 मिनिट मंद आचेवर वाफ येऊ द्यायची. 
मग दुसऱ्या ताटात काढून जरा गार झालं की हाताला तेल/तूप लावून उंडे वळायचे. 
झाले रागी मुद्दे! आहे की नाही झटपट !!!! 😎

आजचं जेवण तीन मुद्दे आणि सांबारावर तुडुंब झालंय. खरं तर दोन मुद्दे खाऊन पोट भरलं होतं. सांबाराने आग्रह केला मग मोडवेना 😉
हे खाऊन सुस्त होऊन वामकुक्षी वगैरेची गरज नाही. जेवण झालं की नीट कामाला लागायचं ! 😂



Monday, 14 September 2020

येसर

प्रत्येक हाताची चव वेगळी, प्रत्येक घरातला मसाला वेगळा, स्वयंपाकाची पद्धत निराळी ! सारखेच घटक वापरूनही दोन घरातल्या चवी वेगळ्या! हे जग मला नेहमीच अचंबित करतं! नव्या चवीबद्दलचं कुतूहल कधीही संपू देत नाही. कोणी मैत्रीण भेटायला येताना काय आणू विचारत असेल तर बहुतेक वेळी मी तिच्या घरचा एखादा मसाला आण असं सांगते. त्या मसाल्यात त्या घरची खास खाद्य परंपरा असते ती अनुभवता येते म्हणून ! 
वेगवेगळे मसाले चटण्या हा खास आवडीचा विषय असला तरी त्यातही लाडका प्रकार म्हणजे येसर ! 
माझ्या माहितीतला कळत्या वयापासून आठवणारा पहिला रेडी टु कुक प्रकार! महाराष्ट्रात प्रत्येक प्रांतात असे रेडी टु कुक प्रकार आहेत. वेगवेगळी धान्य, डाळी आणि मसाले खरपूस भाजून वाटून साठवलेले असतात. 
मराठवाड्यात येसराला फार महत्व. आमच्याकडच्या शुभकार्यात आजही पाहुणे मंडळी घरी जाताना शिदोरीसोबत येसर मेतकूट द्यायची पद्धत आहे. लाडू, चिवडा आणि येसर मेतकूट. काही घरी येसराच्या ऐवजी पुडचटणी दिली जाते.

पूर्वीच्या काळी सगळे प्रवास बैलगाडी, टांगा यातून होत असत. लग्नघरुन निघून घरी पोहोचता पोहोचता भूक लागून जात असणार. आठ दिवस घर बंद म्हणजे भाजी नाही, डाळी शिजायला वेळ किती लागतो! ©Maya Dnyanesh.
 पिठलं हा नेहमीचा पर्याय असला तरी काहीतरी चमचमीत आणि पटकन होणारं हवं! मग प्रवासाच्या गाठोडीतून लग्नघरी मिळालेला येसर काढायचा, पाण्यात कालवायचा आणि चरचरीत लसणावर फोडणी घालायची. दशम्या सोबत असायच्या. मंडळी हातपाय धुवून कपडे बदलून येईपर्यंत येसर आमटी तयार. मग दशम्या त्यात कुस्करायच्या आणि ताव मारायचा! 

ज्या कोणा अन्नपूर्णेला येसराची पद्धत सुरू करावी वाटली ती फार चतुर असणार. लग्नघरी आठ दहा दिवस आधीपासूनच तयारीसाठी आलेले पाहुणे, एकीकडे रुखवत, दुसरीकडे लाडू, तिसरीकडे चिवडा असं करता करता माऊली वीस पंचवीस लोकांना येसर खिचडी, पापड, लोणचं रांधून सगळ्या कामात हात घालायला मोकळी ! 
माझ्या आजोळी येसर फार छान असे. मोठ्या कुटुंबात लग्न घर म्हणलं की पंचवीस माणसं सहज असत. आम्ही लहान पोरे दिवसभर मोठ्या माणसांच्या चाललेल्या कामात लुडबुड करत असू. घरात इतकी कामं असत की आम्ही जेवलोय का आणि रात्री झोपलोय का हे बघण्याव्यतिरिक्त कोणा मोठ्या माणसाला वेळ नसे. जात्याच्या खोलीत अखंड घरघर आवाज चालू असे. त्यावर येसर दळायच्या आधी गुळपापडीच्या लाडुसाठी तांदूळ भरडून घ्यायचे, मग मेतकूट दळायचं, मग येसर दळायचा! कारण यात सर्वात जास्त मसाले! 

ताजा येसर घमघमत बैठकीपर्यंत गेला की आजोबा रात्रीच्या जेवणात येसराची फर्माईश करत. रात्री ओसरीवर पंगतीत आम्ही मुले रांगेत जेवायला बसत असू. द्रोण पत्रावळी मांडल्या जात, चटणी कोशिंबीर वाढून झाली की मग आजी, मामी कांद्याचा नाहीतर लसणाचा येसर आणि पोळी भाकरी वाढत असत. मोठ्यांसाठी तिखट केलेला येसर मुलांना जरा जास्तच तिखट व्हायचा. यावरचा उपाय म्हणून तिखट बाधू नये म्हणून कच्चं तेल त्या आमतीवर वाढलं जायचं. ते हलवलं की द्रोणातला येसर चमचम करायचा. ती झाली चांदण्यांची आमटी !!! मसाल्याच्या वासाने चवीने नाक डोळे पुसत खवळलेल्या भुकेला हळुहळू शांत करणारी चांदण्यांची आमटी !!!! ©Maya Dnyanesh

घरात वापरायला थोडा येसर बाजूला काढून बाकी येसराच्या आणि मेटकुटाच्या पुड्या बांधायचं काम सुरू होई. किमान पाचशे पुड्या तरी हव्यातच. कारण पाहुण्यांना चिवडा लाडू सोबत ययेसर मेतकूट देणं हा एक भाग झाला दुसरा भाग गावात वाटण्याचा असे. 

लग्नानंतर आठ दिवसांनी नवी नवरी घरातल्या जाऊ नणंदा यांच्यासोबत गावातल्या ओळखीच्या घरी येसर मेतकूट द्यायला जात  असे. मग त्या त्या घरातल्या लेकिसुनांची ओळख होई, उखाणे घेतले जात, ओटी भरली जाई ! तिची सगळ्या गणगोटाला ओळख करून देण्यासाठी ही पद्धत. येसर मेतकूट वाटण्याचा हा कार्यक्रम किमान आठ दिवस तरी चाले. हा प्रकार किती व्यवहारी आहे !!! 

हा येसर महालक्ष्मीच्या वेळीही महत्वाचा. माहेरी महालक्ष्म्या रात्री जेवतात. म्हणजे मुख्य नैवेद्य रात्री असतो. तर दुपारच्या जेवणात भाजकं जेवण असतं.  भाजलेल्या डाळ तांदळाची खिचडी आणि येसर. रात्रीच्या शेकडो पदार्थांच्या नैवेद्याच्या स्वयंपाकापेक्षा हा प्रकार किती सुटसुटीत !!! ©Maya Dnyanesh.

या आणि अशा अनेक आठवणींमुळे येसर माझं कम्फर्ट फूड आहे. येसर भाकरी येसर खिचडी खाल्ली की मला बरं वाटतं !! 

ही माझ्या आजोळच्या आजीची येसराची रेसिपी. वर म्हणल्याप्रमाणे ही चवही प्रत्येक घराची वेगळी असते. माझ्या आठवणीतली मला आवडणारी ही पाककृती. 
लागणारे साहित्य :
गहू - १ वाटी
हरबरा डाळ - १ वाटी
ज्वारी - १/२ वाटी
बाजरी - १/२ वाटी
धणे - १/२ वाटी
सुकं खोबरं / कीस - १/२ वाटी
जिरे - २ टे स्पू
मिरे - २ टे स्पू
लवंग - १०-१२
मसाला वेलची - 4
दालचिनी - बोटाच्या दोन पेरांएवढी
दगडफूल - ४ टे स्पू

क्रमवार पाककृती: 
गहू, डाळ, ज्वारी बाजरी हे कोरडेच; वेगवेगळे मंद आचेवर रंग बदलेपर्यंत भाजून घ्यायचे. मग मसाल्याचे पदार्थ थोड्या तेलावर घरभर घमघमाट सुटेपर्यंत भाजून घ्यायचे. एकत्र करून मिक्सरवर कोरडे बारीक दळून घ्यायचे. बारीक रवा असतो तेवढं जाड दळायचं.आता बरणीत भरून ठेवा. पुढचे ३-४ महिने जेव्हा जेव्हा झटपट पण खमंग आमटी खावी वाटेल तेव्हा करा.

आमटीसाठी -
आमटी पीठ - २ टे स्पून
लसूण - ५-६ पाकळ्या किंवा एक मध्यम कांदा चिरून
लसूण घालणार असाल तर कढीलिंबाची ५-६ पानंही घालायची.
तेल, मीठ
मोहरी, जिरे
हळद,तिखट
४ वाट्या पाणी
कोथिंबीर कढीलिंब वगैरे..

आमटीची कृती
आमटीचे पीठ वाटीभर पाण्यात नीट मिसळून घ्या. पातेल्यात तेल गरम करा. जिरं मोहरी लसूण कढिलिंबाची फोडणी करा. त्यावर हे वाटीतलं पीठ घाला. हळद आणि तिखट हवं तसं घाला. वरून अजून ३ वाट्या पाणी टाका. साधारण ५ मिनिटे उकळू द्या. येसर तयार.

गरम भात, खिचडी किंवा भाकरी पोळी यात कुस्करून खा. 
याच आमटीत बेसनाच्या वड्या टाकून एक उकळी आणा की येसर पातोड्या(पाट वड्या) झाल्या. 
डाळीच्या पिठाचे गोळे टाकले की गोळ्यांची आमटी. 
शेंगदाणे खोबरं यांचा कंटाळा आला असेल तर भाज्यांचा रस्सा दाट करण्यासाठी हा चविष्ट आणि हेल्दी पर्याय आहे. मला गवार,वांगं, दुधी या भाज्या येसरातल्या आवडतात.
पावसाळ्यात, हिवाळ्यात झणझणीत सूप म्हणूनही ही पातळ आमटी पिता येते. 
अशी ही लो कॅलरी हाय प्रोटीन रेडी टु कुक येसर आमटीची गोष्ट!


Wednesday, 9 September 2020

व्यक्त व्हा...

दुःखाच्या/शोकाच्या वेळी सोबत नसणं, त्यात सहभागी नसणं माणसं विसरत नाहीत या आशयाची पोस्ट रमाक्का (Ramaa Atul Nadgauda) ने लिहिली. त्यावरची चर्चा वाचताना मनात आलेल्या गोष्टी...

अनेकांनी अशा प्रसंगी काय बोलायचं सुचत नाही म्हणून टाळलं जातं असं लिहिलं आहे. अनेकजणांची ही अडचण असते. विशेषतः जवळच्या वर्तुळात अशी घटना घडली असेल तर दुःख त्यांनाही झालेले असते. मागे राहिलेल्यांच्याबद्दल सहानुभूती वाटत असते, त्यांच्यासाठी काहीतरी करावं असं वाटत असतं, शब्द तोकडे पडतात असं वाटत असतं. नेमकं कसं व्यक्त व्हावं समजत नसतं. म्हणून दुःखी व्यक्तीला सामोरं जायचंच टाळलं जातं. बरं हे करताना सुटकेची भावना अजिबात नसते. दुःखी व्यक्तीला काय वाटेल याचा अंदाज असतोच. त्यामुळे एक अपराधी टोचणीही मनाला लागून राहते. 

काय करायचं अशा वेळी? 

मला असं वाटतं की अशा वेळी कसं वागायचं हे आपण शिकून घ्यायला हवं. ते गरजेचं आहे. दुःखी माणूस तुमचा जवळचा मित्र असतो, त्याच्याबद्दल तुम्हाला पोटातून माया असते, त्याची काळजी असते पण ती तुम्हाला दाखवता येत नाही हे काही कुणाच्या भल्याचं नाही.

दुःखात बुडालेल्या माणसाला तुमची गरज असतेच. अशा वेळी तुम्ही त्याच्या दुःखात सहभागी आहात हे 'दाखवायची' (पोहोचवायची)गरज असतेच. तुमचं प्रेम 'आपोआप' समजून घेण्याची शक्ती त्या व्यक्तीत त्या प्रसंगी नक्कीच नसते. मैत्री,प्रेम,सहवेदना या शक्ती देणाऱ्या गोष्टी असतात हे जर तुम्हाला मान्य असेल तर ते कोणत्या ना कोणत्या मार्गाने त्या व्यक्तीकडे पोहोचल्या पाहिजेत. तरच त्या अर्थपूर्ण आहेत. त्या गोष्टी दुःखी व्यक्तीला दुःखातून वर यायला नक्कीच मदत करतात. 

अशा प्रसंगी बोललेच पाहिजे, शब्दच वापरले पाहिजेत असं काही नाही. त्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचण्याचे अनेक मार्ग असतात.

दुःखद घटना घडली त्या घरी प्रत्यक्ष जाणं शक्य असेल तर त्या घरी जावं, दिसतील ती किरकोळ कामं चर्चा न करता करावीत, जरा वेळ बसावं आणि निघावं. 

जाताना फोन करावा, गर्दी तर नाही ना, तुम्ही गेलेलं चालणार आहे ना याचा अंदाज घ्यावा, बाहेरून काही गरजेच्या गोष्टी आणायच्या आहेत का ते विचारावं. (दूध,औषधे, किराणा,भाजी,जेवणाचा डबा अशा कितीतरी गोष्टीची गरज असू शकते) 

घरातल्या लहान मुलांना जमल्यास बाहेर फिरवून खेळवून आणावं. 

लहान बाळं असतील तर त्यांना अर्धा तास सांभाळणं ही खूप मोठी मदत असेल. 

लक्षात घ्या, लहानलहान कृती खूप अर्थपूर्ण असतात.

त्या ठिकाणी जाणं शक्य नसेल तर काय करायचं?

संपर्काची इतकी साधनं हाताशी असतात. एक मेसेज करावा. तुमच्या दुःखात सहभागी आहोत आणि आत्ता तुमच्यासाठी मी काय करू शकते असं आवर्जून विचारावं. 

आपल्या भावना लिहून पाठवणं हा फार प्रभावी मार्ग आहे. गेलेल्या व्यक्तीची चांगली आठवण, तुमच्याशी असलेलं नातं, कुटुंबात त्यांचं स्थान याबद्दल तुम्हाला जे वाटतं ते लिहावं. अशा प्रसंगी रिलेट होणाऱ्या गोष्टी सापडणं,शेअर करणं हे खूप मोलाचं असतं. 

हे ही लिहायला प्रत्येकाला जमेलच असं नाही.

मग फोन करावा. फोनवर साधे रोजचे प्रश्न विचारावे. आज स्वयंपाक केला का, जेवलात का? औषध घेतलं का? गर्दीमुळे दमला असाल ना, घरातली लहान मुलं काय करत आहेत? वृद्ध लोक कसे आहेत? मदतीला कोण आलंय असे साधे प्रश्न ! जे तुम्ही मनाने त्या जागी आहात हे सांगतील!

 कदाचित हे प्रश्न बालिश,कोरडे,अस्थानी वाटून तुटक किंवा चिडकी उत्तरं येतील ही तयारीही ठेवावी. तो दुःखातला त्या व्यक्तीचा तुमच्यावरचा हक्क समजावा. आणि एक नक्की लक्षात ठेवावं की अजून पाच दहा पंधरा वर्षांनी तुम्ही काय प्रश्न विचारले होते हे त्या व्यक्तीच्या लक्षात राहणार नाहीये. पण तुम्ही रोज फोन करून चौकशी करत होता हे नक्की लक्षात राहणार आहे. या प्रश्नांनी वातावरण नॉर्मलला यायला फार मोठी मदत होते.

होतं असं की अशा प्रसंगी तुमचं त्यांचं नातं जवळचं असेल तर अपेक्षा असतेच. त्यांचंही तुमच्यावर प्रेम असतंच. मग तुम्ही अशा प्रसंगी सोबत नसल्याचा राग मनात राहत नाही. क्षमा केली जाते. पण क्षमा म्हणजे विसरून जाणं नसतं. ते लक्षात राहतंच! 

हे सगळं लिहीलं ते तुम्हाला महत्वाच्या वाटणाऱ्या नात्यांबद्दल आहे. 

जिथं फक्त औपचारिकता असते तिथे यातल्या गोष्टी फार लागू पडत नाहीत. 

माणसं जिवंत आहेत,भोवताली आहेत तोवर तुम्हाला त्यांच्याबद्दल काय वाटतं ते महत्वाचं. माणूस संपला की या गोष्टी तशा निरर्थकच. 

प्रेम माया काळजी या नातं घट्ट करणाऱ्या सशक्त करणाऱ्या गोष्टी असतात. त्यामुळे सगळं काही अगदी सोशल मीडियावर लिहिण्याच्या काळात किमान अशा गोष्टी दुसऱ्या माणसापर्यंत पोहोचवणे त्याला बळ देणारं असतील तर त्या नक्की कराव्यात. 

कोणत्याच मार्गाने व्यक्त न होता,तुमच्या प्रेमाचा/ काळजीचा/ मदतीच्या इच्छेचा समोरच्या व्यक्तीला काडीचाही उपयोग होणार नसेल तर तुमचं सो कॉल्ड 'अव्यक्त' प्रेम/काळजी/सहानुभूती हा केवळ तुमचा अहंकार असतो. समोरची व्यक्ती पाण्यात बुडत असताना तिला हात देण्याच्या ऐवजी डोळे मिटून जप करण्यासारखं हे!

Tuesday, 25 August 2020

स्वयंपाक का करायचा?

🥘🍲 तुम्हाला स्वयंपाक करून काय मिळतं? 🍱🍜 

लॉक डाऊन च्या काळात सुरुवातीला नवे पदार्थ करून पाहणं, फोटो दाखवणं वगैरे सुरू असताना "केवढा हा माजोर्डेपणा" असं म्हणत स्वयंपाक म्हणजे काहीतरी तुच्छ गोष्ट आणि ती करणारे अतिशय अप्पलपोटे स्वार्थी लोक असं म्हणण्याची फॅशन आली होती. तेव्हा मी माझ्यासाठी स्वयंपाक काय आहे ते लिहिण्याचा प्रयत्न केला होता. इथं स्वयंपाकावर अतिशय प्रेम करणारे लोक आहेत. म्हणून शेअर करावा वाटतोय. 

सूचना (ही पोस्ट स्वयंपाकासंबंधी आहे. यात कोणतीही रेसिपी नाही. विषय आवडत नसल्यास तुमचा कंटाळ्याचा अधिकार अवश्य वापरा) 

समोर ठाकलेल्या विपरीत परिस्थितीशी जुळवून घेण्याचे प्रत्येक व्यक्तीचे मार्ग वेगवेगळे असतात. सध्याच्या परिस्थितीत आजूबाजूला बघितलं तर लोक काय काय करत आहेत! इथे बेल्जियम मध्ये लोक गात आहेत, व्हायोलिन वाजवत आहेत, रोज ठराविक वेळी टाळ्या वाजवत आहेत आणि सगळ्यात जास्त लोक स्वयंपाक करत आहेत. इथेही वेगवेगळ्या रेसिपीज, फोटो व्हिडीओ, कमीत कमी जिन्नस वापरून उत्तम पदार्थ करण्याचे चॅलेंजेस यांची धूम चालू आहे. लोक आपण जास्तीत जास्त सकारात्मक कसे राहू याचा विचार करत आहेत. खूप मोठा अंधारा बोगदा सगळ्या जगाला पोटात घेऊन बसलाय. हे कधी संपेल याचं निश्चित उत्तर कोणाकडेही नाही ही त्यातली सर्वात जास्त त्रास देणारी गोष्ट आहे. 

जेव्हा समोर फक्त अनिश्चितता असते, परिस्थिती बदलण्यासाठीची एकही गोष्ट माझ्या हातात नसते, मनात विचारांच्या अस्वस्थ वावटळी फिरत असतात, सगळं जग उलथापालथ होऊन अस्थिर झालंय असं वाटत असतं, हे सगळं बघत मुकाट्याने सहन करत  निष्क्रीय बसणं अगदी अशक्य वाटत असतं तेव्हा मी माझी एक खास वही (होय वहीच!) घेऊन स्वयंपाकघरात पाऊल ठेवते. 

मी करू शकेन अशा असंख्य शक्यता त्या वहीतुन आणि स्वयंपाक घरातल्या भाज्या,धान्य,मसाले यातून डोकावत माझ्याकडे बघत असतात. 

मग सुरू होतं माझं रिलॅक्सेशन ! पदार्थ ठरतो. उदाहरणार्थ सांबार. ही रेसिपी मी ज्या अन्नपूर्णेकडून शिकले तिची आठवण येते. रेसिपी शिकतानाच्या गप्पा सगळ्या आठवत नसल्या तरी तेव्हा आम्ही दोघी किती आनंदात होतो ते आठवतं. तिच्या हातचं अप्रतिम चवीचं ताज्या मसाल्याचं सांबार जिभेला आठवतं आणि आत्ता काय करायचं आहे हे उद्दिष्ट नक्की होतं. 

मग ताज्या सांबार मसाल्यासाठी लागणारे खडे मसाले,डाळी, ताटात योग्य प्रमाणात मोजून काढले जातात. भाज्या धुवून निवडून चिरून ताटात सज्ज होतात. एकीकडे वरणभाताचा कुकर लागतो. मैत्रिणीच्या दक्षिण भारतीय उच्चारातल्या सूचना वहीतून ऐकू येऊ लागतात ! ' कोकनट को तोsडा छोटा काटके फिर गरम करना ! चना धाल रेड्ड ओनी! ईंsग तोडा ज्यादा ! अय्यो टाईमरिंड तो मस्ट् !!! स्लोव गॅस पर रोस्ट करके सब मिलाके ग्रैंडिट्ट (चाल   -माईंडीट्ट) !!! कुकरची शिट्टी तंद्री तोडते. पण मसाले भाजून वाटून झाले असतात. कुकर उघडून वाफ तोंडावर आली की डाळ अगदी मऊ छान शिजल्याचं कळतं. हळद हिंग घालून घोटताना लय साधली जाते. आठवणीने लेकीचा साधं वरण गोळा बाजूला काढला जातो ! भांड्यात किंचित तेलावर क्रमाने भाज्या घातल्या जातात. प्रत्येक भाजी परतायचा,शिजायचा वेळ ठरलेला असतो, तो दिला जातो. मग डाळ ओतून हवं तेवढं पातळ मिश्रण खळखळून उकळू लागतं. त्यात मघाशी वाटलेला मसाल्याचा गोळा एकजीव होतो. मीठ अंदाजे घातलं जातं. चिंच कोळून घातली की मग जादू सुरू होते. घरादारात सांबार सांबार असा कल्लोळ दरवळू लागतो. आता खोबऱ्याच्या तेलाची कढीलिंब मिरच्या मोहरी तडतडत असलेली फोडणी ओतली की मला माझ्या  एवढ्या खटाटोपाचं फळ मिळणार असतं!! 

हे सगळं करताना डोकं तरतरीत झालेलं असतं. सांबार करताना एकानंतर एक करत गेलेल्या कृतींनी काही वेळ तरी मन प्रोसेस ओरिएंटेड होऊन विचारांचा गुंता पण बराच सरळ झालेला असतो. चिंता करताना निष्क्रिय असलेले डोळे,नाक,कान, जीभ आपापलं काम करायला मिळाल्याने सुखी झालेली असतात. अगदी काहीच नसणाऱ्या, एकेकट्या निरर्थक असणाऱ्या गोष्टींचा मेळ जमवून एक चवदार गोष्ट मी तयार केली म्हणजेच माझा कशावर तरी कंट्रोल आहे याचं समाधान जीव शांत करत असतं. घरातल्या मंडळींना हे नक्की आवडेल याची पावती आधीच मिळायला लागलेली असते. त्यातून जो आत्मविश्वास वाढतो तो वेगळाच !ही सगळी प्रोसेस होताना माझा खायला उठलेला रिकामा वेळ काहीतरी चांगल्या कारणासाठी वापरला गेलेला असतो ! जुन्या रम्य आठवणी सुखावून जातात. एखादा पदार्थ कोणाकडून तरी प्रत्यक्षात शिकणं हे फक्त पदार्थ शिकणं नसतंच मुळी. ते असतं एक चांगली आठवण विणून ठेवणं! याचा प्रत्यय पुन्हा आलेला असतो.

ताट वाढून घेतल्यावर क्षणभर त्या भरल्या ताटाकडे बघताना कृतज्ञता वाटून जाते. माहेर, सासर, आप्त यांच्याकडून अन्नपूर्णेचा वारसा हातात उतरल्या बद्दल , ताट भरलेलं असल्याबद्दल ! 

शेवटी एक मात्र आवर्जून सांगते, स्वयंपाक करणं ही जिभेचे चोचले पुरवणे एवढं एकमेव साध्य असलेली गोष्ट नक्कीच नाही. तो मनाचा व्यायाम आहे. ज्याला तो आवडतो त्याच्यासाठी पोषण करणारा, शक्ती देणारा! ज्याला आवडत नाही त्याच्यासाठी शिक्षा ! काही लोकांसाठी दात घासणे,आंघोळ,ऑफिस यासारखी न्यूट्रल गोष्ट! तर स्वयंपाक आवडणाऱ्या माझ्या मित्र मैत्रिणींनो, तुमची स्वयंपाक करण्यामागची प्रेरणा कोणती?

Friday, 21 August 2020

अमोहाची डायरी ३

"हिला एवढे पाय फुटलेत ना! दोन मिनिटं एका जागेवर थांबेल तर शपथ!" असं आई फोनवर कोणाला तरी सांगत होती. पण मला तर दोनच पाय आहेत! त्या दिवशी सकाळी अचानक मला समजलं की आपल्याला हातही दोन आहेत! मग मी पुन्हा पुन्हा आरशात बघून खात्री करून घेतली की मला खरंच दोन दोन हात आहेत. हे बाबाला सांगितलं तर तो थक्कच झाला! मग त्याने बघितलं तर काय त्यालाही दोन दोन हात आहेत! आम्ही दोघे आईकडे गेलो तर तिलाही दोन हात !!! मला दोन दात आले तेव्हा आई म्हणत होती अजून थोडे दात आले की मला गाजर चावून खाता येईल. तसं आता पुढचे हात कधी येतात ते मी रोज उठले की आरशात बघते. कधी कधी मी मज्जा म्हणून रडत असेल तर आई मला अजून हात आले का ते बघायला आरशासमोर पाठवते मग रडायचं राहून जातं! 

सध्या रोज आंघोळझोप झाली की मी जेवते आणि आईसोबत गाणी ऐकते. मला खूप गाणी पाठ झालीत पण मी सांगितलेले शब्द वेगळ्याच आवाजाचे असतात म्हणे! मी सारखी बडबड करत असते. त्यातलं फारच थोडं या मोठ्यांना कळतं.  रडताना पण मला वेगवेगळ्या चालीत रडून बघायला फार आवडतं. कधी सावकाश कधी भरभर,कधी थांबून कधी थुंकीचा फुगा करत,कधी आ ई उ ओ असे सूर लावत रडलं की छान वेळ जातो. शिवाय कुणी कशाला नाही म्हणत असेल की आपण मोठ्या आवाजात रडायचं म्हणजे मला नाही म्हणलेलं आवडलं नाही हे तरी त्यांना कळतं. म्हणून मी रडते. त्याचा उपयोग कळण्यापुरताच! आई बाबा काही सगळे हट्ट पुरवत नाहीत! 

मला इथं तिथं चढून उंचावरून खाली कसं दिसतं ते बघायचं असतं. आई बाबा आधीच उंच आहेत. त्यांना उंच न चढताच सगळं वेगळं छान दिसतं. त्यांना कसं दिसतं ते बघण्यासाठी मला कशावर तरी चढावं लागतं. मग मी पेपरवर चढते,पुस्तकावर चढते,शूजवर चढते,सोफ्यावर चढते,खुर्चीवर चढून तिच्या हातावर पण चढते! मग मला उंच झाल्यासारखं वाटतं. मला टेबलवरचं काही घ्यायचं होतं म्हणून मी पेपरवर चढले तर सगळे मला हसले ! अजून एक गंमत सांगू का? मला गच्चीच्या रेलिंगवर पण चढता येतं! पण आई बाबा घाबरतात. बाबाने तिथं एक पक्की जाळी लावली आहे तिच्यात माझं बोट अडकलं होतं ! ते दोघे सतत वर चढायचं नाही सांगतात म्हणून मी पण त्यांना तसंच सांगते! बाहेर जायचं,रेलिंगवर चढायचं आणि मोठयाने ओरडायचं-मनूsss वर चढायचं नाsss ही ! 

शनिवारी रविवारी बाबाला सुट्टी असली की दोघेही माझ्यासारखंच पाय फुटल्यासारखी कामं करत असतात. मग मलाही काम करावंच लागतं! मी माझ्या घोड्याला आंघोळ घालते, त्याला खाऊ देते, माझं घर आवरते,गुळण्या करून हॉल मध्ये पाणी सांडलेलं असतं ते पुसूनही घेते, भाजी तोंडाने तुकडे करून देते, ट्रॉलीतली भांडी खाली काढते, भाजलेले दाणे निवडते !! आता मला दोन चेंडू हातात एकत्र घेता येतात. खरं तर मला दोन हात आहेत समजल्यापासून या हातात किती किती वस्तू एकदम घेऊ असं होतं! खडे,मुरमुरे, फुटाणे,वाळू,चेंडू,पुस्तकं, पेन्सिली असं दोन हातात मावेल एवढं उचलून सांडायला फार मज्जा येते! फक्त काल अननस ठेवलेला मोठा डबा हातातून खाली पडला तो पायावर पडला नाही हे नशीब असं बाबा म्हणत होता! 

सगळी कामं झाली,अभ्यास झाला जेवण झालं की आम्ही तिघे गच्चीत बसतो. त्यावेळी मी रेलिंगवर किंवा खुर्चीवर चढत असले तरी पाय अडकायची भीती वाटत नाही. उन्हाची मोठी छत्री आहे तिचा दांडा धरून गोल गोल फिरताना कधी कालवा दिसतो कधी बाबा दिसतो! मग मी यिप्पी करून ओरडते! मग मी पाऊस बघते आणि आनंदाने भिजत ओरडते! पाऊस मला माळ देतो. तिला हात लावला की ती गळून जाते. तरीपण मला असं खेळायला आवडतं. कधीकधी मी आणि बाबा पावसात खाली बसून अरिंगमिरिंग किंवा आपडीथापडी खेळतो. 

माझा आवाज ऐकून वरचे आजी आजोबा लगेच खाली वाकून माझ्याशी गप्पा मारायला येतात. त्यांची आई मात्र असं वाकून बघायचं नाही असं त्यांना का सांगत नसेल ! पण ते दोघे मला फार आवडतात. ते खाली रस्त्यावर उभे राहून माझ्यासाठी गाणी म्हणतात,उड्या मारतात आणि नाचतात सुद्धा! ते निघाले की मोठा आवाज काढून रडते म्हणून आई मला मनुका हव्यात का किंवा बडीशेप हवी का असं विचारते. ते खाऊन येइपर्यंत ते दोघे गेलेले असतात! मला ते पण आवडतात आणि मनुका सुद्धा आवडतात! काय करावं! 

शेजारच्या मावशीशी बोलायला पण मला फार आवडतं पण ती काम करतेय असं सांगून आई मला आत आणते. खरं तर मी फार बोलत नाही. नुसती दर थोड्या वेळाने पिपपिप असा आवाज करून तिला बोलावते. ती माझ्याकडे बघून काहीही बोलली तरी मी पिपीप वरच ठाम राहते. हसून तिने काम सुरू केलं की मी पुन्हा पीपीप करते 😁

आई आणि ती वेगळ्या आवाजात बोलतात ते मला काही कळत नाही. मी नुसत्या यास यास असा आवाजाने त्यांचं बोलणं थांबवू शकते! 

तुम्हाला सांगू का, आजकाल माझी आणि आईबाबाबांची फारच जास्त भांडणं होतात! मी बोलतेय ते त्यांना कळत नाही,ते सांगतात ते मला करायचं नसतं आणि म्हणून मी मोठ्याने खाली बसून रडून सांगते तर ते बुचकळ्यात पडून नुसते बघत राहतात त्यांचं काय करावं ते कळत नाही! म्हणजे कपडे घालणं, जेवताना एका जागी बसणं, बागेत खेळून झाल्यावर घरी येणं, कुणी गप्पा मारत असेल तर टाटा करणं,एक पुस्तक एकदाच वाचून मग दुसरं वाचायला घेणं, कार्पेटवर गुळण्या न करणं,आंघोळ झाली की केस पुसू देणं अशा विचित्र गोष्टी मला अजिबात आवडत नाहीत! रोज केस पुसताना मी राडा घालते त्याला कंटाळून आईने माझी कटिंग करून टाकली! बाबा मला जिंगल टूनस दाखवत होता तेवढ्यात केस कुठंतरी निघूनच गेले म्हणे! 

 मी एकदा नीट बोलायला लागले की आपली भांडणं अर्धी होतील असं आज मला बाबा म्हणत होता. मी तर खूप नीट बोलते ! मी आता 20 महिन्यांची झालेय ना!  हे दोघे अजून थोडे मोठे झाले की त्यांना माझं बोलणं कळेल असं मला वाटतं! 

आता मी सायकलवर बाहेर जाणार आहे. उन्हाळा संपला की जायला नाही मिळणार म्हणून सध्या रोज बाहेर जातो आम्ही ! बाहेर गेले की काय मजा होते ते नंतर सांगेन! बाय बाय !